دانشگاه علوم اسلامی رضوی آموزه‌های فلسفۀ اسلامی 2251-9386 20 36 2025 06 22 Sourcehood or Manifestation: An Investigation into the Soul's Relation to Cognitive Forms from Ṣadr al-Mutaʾallihīn to ʿAllāmah Ṭabāṭabāʾī مصدریت یا مظهریت؛ واکاوی رابطۀ نفس با صور علمیه از صدرالمتألهین تا علامه طباطبایی 285 310 2204 10.30513/ipd.2026.7328.1635 FA باقر نوید دانشجوی دکتری فلسفه و کلام اسلامی، گروه حکمت، فلسفه و منطق، دانشکدۀ علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران. Journal Article 2025 08 20 The relationship between the soul and cognitive forms (al-Ṣuwar al-ʿilmiyyah) and its analysis in Islamic philosophy has a long history. This research seeks to examine the role of the soul in relation to cognitive forms in Islamic philosophy, focusing on the perspectives of Mullā Ṣadrā and ʿAllāmah Ṭabāṭabāʾī. The method employed in this article is analytical-comparative, utilizing primary texts and philosophical commentaries. Mullā Ṣadrā, by establishing principles such as the substantial motion (al-Ḥarakah al-Jawhariyyah) of the soul, the primacy of existence (Aṣālat al-Wujūd), and the immateriality of cognitive forms (Tajarrud al-Ṣuwar al-ʿilmiyyah), was able to demonstrate that the soul, with respect to particular forms—namely, sensible and imaginal forms—is their source (Maṣdar); that is, the soul itself creates these particular forms. However, with respect to intellectual forms, the soul’s role is that of manifestation (Maẓharīyah). By regarding the soul as the source of particular forms, Mullā Ṣadrā addresses many of the problems concerning mental existence (al-Wujūd al-Dhihnī) and presents his philosophical solutions based upon this principle. This article also demonstrates that numerous later philosophers after Mullā Ṣadrā have followed him on this issue. However, based on his specific analysis of the nature of acquired knowledge (māhiyyat al-ʿilm al-ḥuṣūlī) and the impossibility of the union of potency and act (Ittiḥād al-Quwwah wa al-Fiʿl), ʿAllāmah Ṭabāṭabāʾī considers the soul’s role in all forms to be that of manifestation. رابطۀ نفس با صور علمیه و تحلیل آن در حکمت اسلامی سابقه‌ای دیرینه دارد. این پژوهش درصدد بررسی نقش نفس در رابطه با صور علمیه در حکمت اسلامی، با تمرکز بر دیدگاه صدرالمتألهین و علامه طباطبایی است. روش این مقاله تحلیلی - مقایسه‌ای با استفاده از متون اصلی و تفاسیر فلسفی است. صدرالمتألهین با احداث مبانی‌ای چون حرکت جوهری نفس، اصالت وجود و تجرد صور علمیه توانست اثبات کند نفس نسبت به صور جزئیه یعنی صورت‌های حسی و خیالی، مصدر است و این نفس است که صورت‌های جزئیه را ایجاد می‌کند و در صور عقلیه نقش نفس، مظهریت است. ملاصدرا با مصدر دانستن نفس در صورت‌های جزئیه، بسیاری از اشکالات باب وجود ذهنی را پاسخ می‌دهد و راه‌حل‌های فلسفی خود را مبتنی بر آن ارائه می‌کند. همچنین در این مقاله نشان داده‌ایم که فلاسفۀ متعددی از اندیشمندان متأخر از صدرالمتألهین در این مسئله تابع صدرالمتألهین بوده‌اند، اما علامه طباطبایی با توجه به تحلیل خاص خود دربارۀ ماهیت علم حصولی و با توجه به استحالۀ اتحاد قوه و فعل، نقش نفس را در تمام صور مظهریت دانسته است. https://ipd.razavi.ac.ir/article_2204_07a6d6d7b3e3aa6459461d62a9ae017e.pdf