دانشگاه علوم اسلامی رضوی آموزه‌های فلسفۀ اسلامی 2251-9386 مقالات آماده انتشار 2026 02 01 Analysis of the Arguments for Proving Divine Power and Free Will in Imami Philosophical Theology تحلیل براهین اثبات قدرت و اختیار الهی در کلام فلسفیِ مکتب حلّۀ متأخّر امامیّه 2219 10.30513/ipd.2026.7809.1679 FA حمید عطائی نظری استادیار، گروه الهیات تطبیقی، پژوهشکده الهیات و خانواده، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، اصفهان، ایران Journal Article 2025 11 21 در مقایسه با اوصافی چون «علم» و «ارادۀ» الهی که تاکنون از جوانب مختلف مورد بررسی قرار گرفته است، دربارۀ وصف «قدرت» خدا تحقیقات کمتری به انجام رسیده؛ از این‌رو، توضیح دیدگاه‌ها و ادلّۀ متکلّمان در خصوص چگونگی تعریف و اثبات قادریّت الهی همچنان در شمار اولویّت‌های پژوهشی در حوزۀ کلام اسلامی به‌شمار می‌آید. در همین راستا، در مقالۀ حاضر با استفاده از روش تحقیق تاریخی – تحلیلی نظرگاه‌ها و براهین گوناگونی که متکلّمان امامیّه در دورۀ تکوین و تکامل کلام فلسفی طی قرون هفتم تا یازدهم هجری، و بطور خاص متکلّمان مکتب حلّۀ متأخّر، در خصوص قدرت و اختیار الهی مطرح نموده‌اند تدوین و تشریح و تحلیل می‌شود. این جستار نمودار آن است که در آثار این متکلّمان، در مجموع، هفت استدلال به‌منظور اثبات قادریّت خداوند به‌معنای قادرِ مختار بودنِ او ارائه شده است که از میان آنها، یک استدلال، نَقلی و سایر دلایل، عقلیِ محض است. از این هفت استدلال، یک دلیل، به نفی جبر برون‌ذاتی از خداوند می‌پردازد، ولی شش دلیل دیگر با نفی جبر درون‌ذاتی از خدا، قادرِ مختار بودنِ او را به اثبات می‌رساند. همچنین، از میان پنج استدلال عقلیِ ناظر به نفی جبر درون‌ذاتی، یک استدلال، قادرِ مختار بودنِ خدا را بدون استناد به موجودات عالَم و صِرفاً به عنوان یکی از صفات کمالی او اثبات می‌کند، در حالی که در چهار استدلال دیگر با استناد به برخی از صفات مخلوقات یعنی حدوث، نظم و اِتقان، تغییر و تحوّل، و نیز عدم‌پذیری، قادریّت الهی نشان داده می‌شود. در مقایسه با اوصافی چون «علم» و «ارادۀ» الهی که تاکنون از جوانب مختلف مورد بررسی قرار گرفته است، دربارۀ وصف «قدرت» خدا تحقیقات کمتری به انجام رسیده؛ از این‌رو، توضیح دیدگاه‌ها و ادلّۀ متکلّمان در خصوص چگونگی تعریف و اثبات قادریّت الهی همچنان در شمار اولویّت‌های پژوهشی در حوزۀ کلام اسلامی به‌شمار می‌آید. در همین راستا، در مقالۀ حاضر با استفاده از روش تحقیق تاریخی – تحلیلی نظرگاه‌ها و براهین گوناگونی که متکلّمان امامیّه در دورۀ تکوین و تکامل کلام فلسفی طی قرون هفتم تا یازدهم هجری، و بطور خاص متکلّمان مکتب حلّۀ متأخّر، در خصوص قدرت و اختیار الهی مطرح نموده‌اند تدوین و تشریح و تحلیل می‌شود. این جستار نمودار آن است که در آثار این متکلّمان، در مجموع، هفت استدلال به‌منظور اثبات قادریّت خداوند به‌معنای قادرِ مختار بودنِ او ارائه شده است که از میان آنها، یک استدلال، نَقلی و سایر دلایل، عقلیِ محض است. از این هفت استدلال، یک دلیل، به نفی جبر برون‌ذاتی از خداوند می‌پردازد، ولی شش دلیل دیگر با نفی جبر درون‌ذاتی از خدا، قادرِ مختار بودنِ او را به اثبات می‌رساند. همچنین، از میان پنج استدلال عقلیِ ناظر به نفی جبر درون‌ذاتی، یک استدلال، قادرِ مختار بودنِ خدا را بدون استناد به موجودات عالَم و صِرفاً به عنوان یکی از صفات کمالی او اثبات می‌کند، در حالی که در چهار استدلال دیگر با استناد به برخی از صفات مخلوقات یعنی حدوث، نظم و اِتقان، تغییر و تحوّل، و نیز عدم‌پذیری، قادریّت الهی نشان داده می‌شود. https://ipd.razavi.ac.ir/article_2219_b10683abdd3c9d9091a056588c08666e.pdf