دانشگاه علوم اسلامی رضویآموزههای فلسفۀ اسلامی2251-9386193520241221The Manner of Valuing Technology on the Basis of Contemporary Islamic Philosophyچگونگی ارزشگذاری تکنولوژی بر مبنای فلسفۀ اسلامی معاصر736211110.30513/ipd.2025.7342.1634FAمصطفیاسلامیدانشآموختۀ دکتری، گروه فلسفه، مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)، قم، ایران.عباسگراییاستادیار، گروه فلسفه، مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)، قم، ایران.Journal Article20250817With the advancement of technology and its deep penetration into human societies, gaining an increasingly thorough understanding of this phenomenon, along with its implications and consequences, has become a pressing necessity. One of the key issues requiring careful examination concerns the manner in which technology is to be evaluated and the effects it exerts on human life. The present study seeks to establish a criterion for the valuation of technology. The data for this research were gathered through library methods and adjudicated using an analytical approach. Based on the findings of this research, it must be stated that, on the one hand, valuation is meaningful only in relation to voluntary action. In the process through which technology comes into existence, the stages of selection, design, production, and application of technology are all shaped by deliberate human action; accordingly, only those stages that are connected to the human agent as the subject of action are susceptible to value judgment. By contrast, the technological artifact itself, independently and without being measured against the criterion of human felicity, cannot intrinsically be characterized as good or bad and is, in this sense, value-neutral. Therefore, since the ultimate value, which has intrinsic worth based on the ultimate perfection and felicity of humans, is the degree of proximity (taqarrub) that each voluntary action brings for a human in relation to God Almighty, the criterion for value assessment in technological artifacts will also be evaluable based on the voluntary actions associated with it. These actions are: (1) the selection of an artifact for production; (2) the design of the artifact; (3) the production of the artifact; and (4) the use of the artifact by free and responsible agents. It is on this very basis that technological valuation becomes both meaningful and possible.با پیشرفت تکنولوژی و رسوخ آن در جامعههای بشری، شناخت هرچه بیشتر این پدیده و آثار و لوازم آن ضروری مینماید. یکی از مسائل نیازمند به بررسی، چگونگی ارزیابی تکنولوژی و تبعات بر زندگی بشر است. این تحقیق با هدف تعیین ملاک برای ارزشگذاری تکنولوژی شکل گرفته است. دادههای این تحقیق به روش کتابخانهای گردآوری و به روش تحلیلی، داوری شده است. بر اساس دستاوردهای این تحقیق، باید گفت از یک سو، ارزشگذاری، تنها در فعل اختیاری معنا دارد و در فرایند تحقق تکنولوژی، انتخاب، طراحی، ساخت و کاربری تکنولوژی با فعل اختیاری انسان رقم میخورد و تنها چنین مراحلی که با فاعل تکنولوژی ارتباط مییابند قابلیت ارزشگذاری دارند، اما مصنوع تکنولوژی بهخودیخود و بدون مقایسه با سعادت انسان، قابل اتصاف به خوب و بد نیست و از این جهت، خنثی است. بنابراین، چون ارزش نهایی، که بر مبنای کمال نهایی و سعادت انسان ارزش ذاتی دارد، میزان تقربی است که هر فعل اختیاری، برای انسان نسبت به خدای متعال به ارمغان خواهد آورد، در مصنوعات تکنولوژی نیز ملاک ارزیابی ارزشی، در افعال اختیاری مرتبط با آن، یعنی 1. انتخاب یک مصنوع برای ساخت؛ 2. طراحی یک مصنوع؛ 3. ساخت یک مصنوع؛ 4. استفاده از یک مصنوع توسط فاعلهای مختار، بر همین مبنا قابل ارزیابی خواهد بود.https://ipd.razavi.ac.ir/article_2111_0a9f9f45b286d30890b6700a78340a6b.pdfدانشگاه علوم اسلامی رضویآموزههای فلسفۀ اسلامی2251-9386193520241221Re-examining the Origin of Equity in Islamic Moral Philosophy: A Qualitative Content Analysis of Narrationsبازکاوی خاستگاه انصاف در فلسفۀ اخلاق اسلامی؛ تحلیل محتوای کیفی روایات3764210810.30513/ipd.2025.7181.1624FAموناامانی پوراستادیار، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران.Journal Article20250714Equity (inṣāf) is one of the most frequent words in human discourse and a fundamental philosophical, legal, and ethical concept. Despite extensive inquiry by scholars across various disciplines, certain aspects of equity remain ambiguous or insufficiently articulated. Relying on library-based sources and employing a qualitative content analysis of narrations, the present study seeks to address a central question in moral philosophy: What is the origin of equity? By clarifying this issue, the study aims to contribute to the realization of equity and its positive consequences—such as human felicity and individual and social excellence—as well as to promoting meritocracy in selection and appointment processes, removing cognitive ambiguities, and preventing erroneous judgments. From the apparent meaning of some narrations concerning the origin of equity, two answers are inferred: religious law (sharʿ) or reason (ʿaql). However, a comprehensive examination of the corpus of narrations, together with the application of principles for resolving apparent contradictions—such as the type of indication and the reciprocal relationship between reason and religious law—demonstrates that equity is among the highest inner, justice-oriented moral virtues rooted in reason, with faith serving as one of its most significant motivating forces. Moreover, references by certain thinkers to the rational necessity of equity, along with the fact that many factors motivating equity—such as aversion to wrongdoing, benevolence, and magnanimity —as well as those inhibiting it—such as anger, baseness, and incapacity—originate from reason, further reinforce this conclusion. Therefore, in the realm of Islamic ethics, equity is affirmative (imḍāʾī) rather than foundational (taʾsīsī); it is not exclusive to religious people, and non-religious individuals can also be equitable.انصاف از پربسامدترین واژههای کلام بشری و از مفاهیم اساسی فلسفی، حقوقی و اخلاقی است. با وجود کنکاش اندیشمندان علوم مختلف دربارۀ انصاف، هنوز برخی زوایای آن مبهم است یا بهدرستی تبیین نشده است. پژوهش حاضر بر پایۀ دادههای کتابخانهای و به روش تحلیل محتوای کیفی روایات، در پی پاسخ به این پرسش اساسی در حوزۀ فلسفۀ اخلاق است که خاستگاه انصاف چیست؟ تا از رهگذر آن برای تحقق انصاف و آثار مثبت آن همچون سعادت و اعتلای فرد و جامعه، شایستهسالاری در انتخاب و انتصاب افراد، رفع شبهۀ ذهنی و پیشگیری از داوریهای نادرست زمینهسازی کند. از ظاهر برخی روایات دربارۀ چیستی خاستگاه انصاف، دو پاسخ شرع یا عقل برداشت میشود. اما بررسی مجموع روایات و توجه به قواعد حل تعارض همچون نوع دلالت و رابطۀ دوسویه میان عقل و شرع نشان میدهد انصاف از برترین فضائل اخلاقی درونی و حقمحورِ برخاسته از عقل است و ایمان از مهمترین محرکهای آن به شمار میآید. همچنین اشاره به ضرورت عقلی انصاف در سخن برخی اندیشمندان و سرچشمه گرفتن بیشتر عوامل برانگیزاننده به انصاف مانند بیزاری از بدی، خیرخواهی و جوانمردی، یا بازدارنده از آن مانند خشم، پستی و ناتوانی، از عقل این نتیجه را تأیید و تقویت میکند. بنابراین انصاف در حوزۀ اخلاق اسلامی، امضایی است نه تأسیسی و تنها ویژۀ دیندارها نیست و افراد بیدین نیز میتوانند منصف باشند.https://ipd.razavi.ac.ir/article_2108_d69975302a9288cae38c731589f6c963.pdfدانشگاه علوم اسلامی رضویآموزههای فلسفۀ اسلامی2251-9386193520241221An Evaluation of Allameh Tabataba'i’s View on Hume’s Skepticism Regarding the Origin of the Concept of Causalityارزیابی دیدگاه علامه طباطبایی دربارۀ شبهۀ هیوم در منشأ تصور علیت6584215810.30513/ipd.2025.6839.1598FAعلی اکبربیگدلودانشجوی دکتری گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.اصغرواعظیدانشیار، گروه فلسفه، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران.Journal Article20250225In his discussion of causality, David Hume searched for an impression that could be the origin of the concept of causality. He reduced causality to the contiguity and succession of two phenomena, denied the necessity previously conceived to exist between cause and effect, and relegated it to human mental custom and habit. On the other hand, Allamah Mohammad Hosein Tabataba'i considers the reality of causality to be beyond mere contiguity and succession between two things. In his view, causality means the dependence and reliance of the effect on the cause. Tabataba'i regards cause and effect as belonging to the second-order philosophical intelligibles, which are not grasped by the senses but are apprehended by the intellect. Tabataba'i's innovation in this regard is that he explains the manner in which second-order philosophical intelligibles arise through presential knowledge, thereby providing a foundation for the conception of cause and effect. In the present research, first, the views of Hume and Tabataba'i are analytically broken down into clearer and more elementary steps. Then, using a comparative approach, the points of commonality as well as the points of disagreement between the two views are clarified.دیوید هیوم در بحث علیت به جستوجوی انطباعی پرداخت که منشأ تصور علیت باشد. او علیت را به مجاورت و تعاقب دو پدیده فروکاست و ضرورتی را که تا پیش از این بین علت و معلول تصور میشد انکار کرد و آن را به انس و عادت ذهنی انسان تقلیل داد. از سوی دیگر، علامه طباطبایی حقیقت علیت را فراتر از صرف مجاورت و توالی بین دو شیء میداند. علیت در نگاه او به معنای وابستگی و اتکای معلول به علت است. علامه طباطبایی علت و معلول را جزء معقولات ثانیۀ فلسفی میداند که به چنگ حواس نمیآیند، بلکه عقل آنها را درک میکند. ابتکار علامه طباطبایی در این زمینه این است که نحوۀ پدید آمدن معقولات ثانیۀ فلسفی را از طریق علم حضوری تبیین میکند و به این ترتیب، مبنایی را برای تصور علت و معلول ارائه میکند. در پژوهش حاضر ابتدا دیدگاه هیوم و علامه طباطبایی به شیوۀ تحلیلی به گامهای روشنتر و بسیطتری تجزیه شده است، سپس با رویکرد تطبیقی، نقاط مشترک و همچنین نقاط مورد اختلاف دو دیدگاه روشن میگردد.https://ipd.razavi.ac.ir/article_2158_32d50b2c9c5f8b00009b5e519a4bc180.pdfدانشگاه علوم اسلامی رضویآموزههای فلسفۀ اسلامی2251-9386193520241221The Epistemological Status of Intellect in the Book of Causes (al-Īḍāḥ fī al-Khayr al-Maḥḍ Attributed to Aristotle)جایگاه معرفتشناسانۀ عقل در کتاب العلل (کتاب الایضاح فی الخیر المحض لأرسطوطالیس)85106213410.30513/ipd.2025.7435.1641FAحسنعباسی حسین آبادیدانشیار، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران.Journal Article20250906The topic of the intellect (‘aql) is discussed in various chapters of the Book of Causes (Kitāb al-‘Ilal). This article aims to investigate the epistemological status of the intellect: Does the intellect exist within the human soul as the rational soul (nafs-e nāṭeqah), in addition to being the first creation and the first effect? What is the epistemological status of the intellect in the Book of Causes? By clarifying these questions, one can also examine the function of the intellect. In this article, using a descriptive-analytical method based on various chapters of Thomas Aquinas's commentary on the Book of Causes, the following findings were reached: The Book of Causes has neglected to discuss the human rational soul. However, according to the nature and essence of the intellect itself, its function is thinking and knowing; and as the second level of existence and the first effect—a divine intellect—its function is governance (cosmic administration). The objects of the intellect are things higher and lower than it, and it involves the knowledge of intellects and eternal things as well as the intellect's knowledge of itself.مبحث عقل در کتاب العلل در بابهای مختلفی مطرح شده است. در این نوشتار برآنیم جایگاه معرفتشناسانۀ عقل را بررسی کنیم که آیا عقل علاوهبر اینکه اولین مخلوق و اولین معلول است، در نفس انسانی بهعنوان نفس ناطقه وجود دارد؟ جایگاه معرفتشناسی عقل در کتاب العلل چگونه است؟ با روشن شدن این پرسشها میتوان وظیفۀ عقل را نیز بررسی کرد. در این نوشتار با روش توصیفی- تحلیلی مبتنی بر بابهای مختلفی از شرح توماس آکوئینی بر کتاب العلل، به این یافتهها دست یافتم که کتابالعلل از بحث دربارۀ نفس ناطقۀ انسان غافل بوده، اما بر حسب طبیعت و ذات خود عقل، وظیفۀ عقل اندیشیدن و شناخت است؛ و بهعنوان دومین مرتبۀ وجودی و اولین معلول، عقلی الهی، وظیفۀ آن تدبیر است. متعلقات عقل، امور بالاتر و پایینتر، و شناخت عقول و اشیای ازلی و نیز شناخت خود عقل است.https://ipd.razavi.ac.ir/article_2134_b41f4d751e1aebd0d4aecbd4eae1246a.pdfدانشگاه علوم اسلامی رضویآموزههای فلسفۀ اسلامی2251-9386193520241221Validation and Analysis of the Hadith of the "Seven Attributes (Khiṣāl Sabʿah)" in the Degrees of Creation and the Administration of the Universeاعتبارسنجی و تحلیل حدیث خصال سبع در مراتب خلقت و تدبیر عالم107130211910.30513/ipd.2025.6945.1608FAمحمدرضارحمتیکارشناسی ارشد رشتۀ فلسفۀ اسلامی، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایران.رامینگلمکانیاســـتادیار ، گـــروه فلســـفۀ اســـلامی، دانشـــگاه علـــوم اســـلامی رضـــوی، مشـــهد، ایـــران.سید علیدلبریاســتاد، گــروه علــوم قرآنــی و حدیــث، دانشــگاه علــوم اسـلـامی رضــوی، مشــهد، ایــران؛ اســتاد درس خــارج حــوزۀ علمیــۀ
خراســان، مشــهد، ایــران.Journal Article20250414The manner of the creation and administration of the universe by God Almighty is an issue whose full dimensions cannot be comprehended by humans. However, by utilizing reason and with the aid of narrations from the Ahl al-Bayt (pbut), humans can, to the extent of their capacity, understand a significant portion of these hidden aspects. As narrated from the Imams; Imam al-Bāqir and Imam al-Ṣādiq (pbut) in some narrations concerning the creation, management of the cosmos, and the ordainment of beings: "Nothing occurs on the earth or in the heavens except through these seven attributes (al-khiṣāl al-sabʾ): by Will (mashīʿah), Intention (irādah), Measure (qadar), Decree (qaḍāʾ), Permission (idḥn), Record (kitāb), and Term (ajal). Whoever claims to be able to invalidate even one of them has indeed committed disbelief." This research, using a descriptive-analytical method, while examining the chain of transmission and the signification of the mentioned hadith, elucidates the seven degrees (attributes) and their relationship with one another. The findings indicate that these degrees exist in a vertical hierarchy, and no action in the universe is realized outside this system. By emphasizing the sovereignty of this system over all actions, this hadith refutes the Mu'tazilite doctrine of delegation (tafwīḍ), which claims human independence in their own actions. Comprehending this precise system, in addition to explaining the manner of creation and administration of the universe, also clarifies the position of human free will within the cosmic order.نحوۀ خلقت و مدیریت عالم از سوی خداوند متعال، از مسائلی است که فهم همۀ جهات آن برای انسان ممکن نیست. اما انسان میتواند با بهرهگیری از عقل و به کمک احادیث اهلبیت(ع) به مقدار ظرفیت خویش، بخش عمدهای از این زوایای پنهان را درک کند، چنانکه در برخی از احادیث دربارۀ خلقت و مدیریت جهان هستی و تقدیر موجودات، به نقل از امامین صادقین(ع) آمده است: «لاَ یَکُونُ شَیْءٌ فِی اَلْأَرْضِ وَ لاَ فِی اَلسَّمَاءِ إِلاَّ بِهَذِهِ اَلْخِصَالِ اَلسَّبْعِ بِمَشِیئَةٍ وَ إِرَادَةٍ وَ قَدَرٍ وَ قَضَاءٍ وَ إِذْنٍ وَ کِتَابٍ وَ أَجَلٍ فَمَنْ زَعَمَ أَنَّهُ یَقْدِرُ عَلَى نَقْضِ وَاحِدَةٍ فَقَدْ کَفَرَ». این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی، ضمن بررسی سندی و دلالی حدیث مذکور، به تبیین مراتب هفتگانه و نسبت آنها با یکدیگر میپردازد. یافتههای پژوهش نشان میدهد این مراتب در نظامی طولی قرار دارند و هیچ فعلی در عالم هستی خارج از این نظام محقق نمیشود. این حدیث با تأکید بر حاکمیت این نظام بر تمام افعال، دیدگاه تفویض معتزلی را که قائل به استقلال انسان در افعال خویش است، نفی میکند. فهم این نظام دقیق، علاوه بر تبیین نحوۀ خلقت و تدبیر عالم، جایگاه اختیار انسان را نیز در نظام هستی روشن میسازد.https://ipd.razavi.ac.ir/article_2119_9a020fff310d24f3a1e51352ca9895cf.pdfدانشگاه علوم اسلامی رضویآموزههای فلسفۀ اسلامی2251-9386193520241221Generalizing Stable Emotions in Allameh Tabataba'i's Theory of Iʿtibāriyāt (Conventional Perceptions) to the Intrinsic Requirements of Things and the Relation between “Is” and “Ought”تعمیم احساسات ثابت در نظریۀ اعتباریات علامه به اقتضائات ذاتی اشیاء و ربط هستها به بایدها131152211410.30513/ipd.2025.7188.1625FAغلامعلیمقدماستادیار، گروه فلسفۀ اسلامی، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایران.امیرحسنشریفی تربتیدانشجوی کارشناسی ارشد فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایران.Journal Article20250715The problem of the connection between conventional perceptions (iʾtibāriyāt) and reality, and the relation of "is" to "ought," is one of the most important and difficult discussions in the analytical sciences. The formulation and explanation of conventional perceptions (idrākāt iʾtibāriyya) and their manner of emergence by Allamah Tabataba'i is considered a turning point in this field. On the other hand, the foundation of these conventions upon human perceptions and emotions in his theory has given rise to controversial issues concerning their absoluteness or relativity. The central question of this study is whether, by establishing a connection between these conventions and the inherent requirements (iqtiḍāʾāt dhātiyya) of things, and by strengthening Allamah's foundation, a more robust account can be formulated—one that is more successful in addressing prevailing objections? It seems that according to Allamah's expression, although conventions such as obligation, ought, goodness and badness arise from variable needs and emotions, contrary to some interpretations, in his view these matters are not purely relative conventions; rather, they are rooted in the needs, innate constitution, and stable emotions of humans. In this article, using an analytical method, the issue of conventional perceptions from Allamah's perspective and its connection to reality is addressed, and by tracing the origin of the convention to inherent requirements, an attempt is made to emphasize and strengthen Allamah's foundation, and to explain the connection of the convention to reality and "is" to "ought" in an inherent manner.مسئلۀ ارتباط اعتباریات با واقعیت و ربط هستها به بایدها از مهم ترین و مشکلترین مباحث علوم تحلیلی است. طرح و تبیین ادراکات اعتباری و نحوۀ پیدایش آنها، توسط علامه طباطبایی نقطۀ عطفی در این حوزه محسوب میشود. از طرفی، ابتنای اعتبارات بر ادراکات و احساسات انسانی در نظریۀ ایشان، منشأ طرح مسائل مناقشهآمیز در اطلاق و نسبیت این اعتبارات شده است. سؤال تحقیق این است که آیا میتوان با طرح پیوند میان اعتبارات و اقتضائات ذاتی اشیا، و تقویت مبنای علامه، تقریری از این بحث ارائه کرد که در مواجهه با اشکالات موفقیت بیشتری داشته باشد؟ به نظر میرسد حسب ظاهر تعبیر علامه، اگرچه اعتبارهایی چون وجوب و باید و خوبی و بدی برخاسته از نیازها و احساسات متغیر است، اما برخلاف برخی برداشتها، در نظر ایشان این امور، اعتبار محض و نسبی نبوده و ریشه در نیازها و ساختمان تکوینی انسان و احساسات ثابت او دارند. در این مقاله به روش تحلیلی به مسئلۀ اعتباریات از دیدگاه علامه و جهت پیوند آن با واقع پرداخته و با ارجاع منشأ اعتبار به اقتضائات ذاتی، تلاش شده است مبنای علامه مورد تأکید و تقویت قرار گیرد و ربط اعتبار به واقع و هست به باید بهنحو ذاتی تبیین گردد.https://ipd.razavi.ac.ir/article_2114_6c81d0bd38dd1e340ffa3f318a16d583.pdfدانشگاه علوم اسلامی رضویآموزههای فلسفۀ اسلامی2251-9386193520241221An Analysis of "Happiness" from the Perspectives of al-Kindi, Zakariya al-Razi, and al-Farabiتحلیل «سعادت» از دیدگاه کندی، زکریای رازی و فارابی153176211210.30513/ipd.2025.6882.1600FAمحمد مهدیمنتصریدانشآموختۀ دکتری فلسفه و کلام اسلامی، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.احدفرامرز قراملکیاستاد، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.Journal Article20250311Perfectionism is one of the enduring traditions in the history of philosophy, the earliest evidence of which can be observed in ancient Greece. This broad philosophical tradition has continued into modern philosophical schools, and Islamic philosophy is no exception. Perfectionism considers the perfection of the soul (istikmāl al-nafs) to be the ultimate goal of philosophy and regards philosophy as a path for humans to attain their ultimate happiness (saʾādah). Given the neglect of this aspect in research on the history of Islamic philosophy, the present article seeks to investigate this main question: what meaning and implications does happiness have from the perspectives of al-Kindi, Zakariya al-Razi, and al-Farabi? A subsidiary question addressed in this study asks what fate befalls the soul if it fails to attain its ultimate felicity according to these thinkers. These three are counted among the first philosophers of the Islamic world and, despite significant differences among themselves, share the common characteristic of not having been influenced by the Avicennan (Ibn Sina) current. The authors' assumption is that felicity (nikbakhtī) and wretchedness (shaqāwat) from the perspectives of the three philosophers in question are ultimately realized in the afterlife. However, due to differences in their foundational principles, these philosophers have serious and profound differences concerning happiness and wretchedness. Utilizing critical and descriptive analytical methods, the present article has shown that these philosophers hold diverse views both regarding the meaning of happiness and concerning the implications of failing to attain it.کمالگرایی یکی از سنتهای تاریخ فلسفه است که نخستین شواهد آن را در یونان باستان میتوان مشاهده کرد. این سنت گستردۀ فلسفی تا مکاتب فلسفی مدرن نیز ادامه داشته و فلسفۀ اسلامی نیز از آن مستثنا نیست. کم انسان به سعادت نهایی او میداند. با توجه به مغفول ماندن این جنبه در پژوهشالگرایی، استکمال نفس را هدف نهایی فلسفه به شمار میآورد و فلسفه را راهی برای نیلهای تاریخ فلسفۀ اسلامی، نوشتار حاضر به دنبال بررسی این مسئلۀ اصلی است که سعادت از دیدگاه کندی، زکریا رازی و فارابی چه معنا و چه لوازمی دارد. مسئلۀ فرعی این پژوهش آن است که از دیدگاه این سه فیلسوف، اگر نفس به سعادت نهایی خود نرسد، چه سرنوشتی در انتظار او خواهد بود. اینها سه فیلسوف نخست جهان اسلامی به شمار میآیند و علیرغم اختلافات قابل توجهی که با یکدیگر دارند، در این ویژگی مشترکاند که تحت تأثیر جریان سینوی قرار نگرفتهاند. مفروض نگارندگان آن است که نیکبختی و شقاوت از دیدگاه سه فیلسوف مورد نظر در نهایت در جهان پس از مرگ تحقق پیدا میکند. با این حال، این فیلسوفان به علت اختلاف مبانی، تفاوت-های جدی و عمیقی در زمینۀ سعادت و شقاوت با یکدیگر دارند. با بهرهگیری از روش تحلیل انتقادی و تحلیل توصیفی، نوشتار حاضر نشان داده است که این فیلسوفان دیدگاههای متنوعی هم در مورد معنای سعادت و هم در خصوص لوازم عدم نیل به سعادت دارند.https://ipd.razavi.ac.ir/article_2112_3dbd90975a341dcf37889831ba665d06.pdfدانشگاه علوم اسلامی رضویآموزههای فلسفۀ اسلامی2251-9386193520241221The Epistemological Foundation of Apophatic Theology (Ilāhiyyāt-e Tanzīhī) n Qāḍī Saʿ īd Qummīبنیاد معرفتشناختی الهیات تنزیهی قاضی سعید قمی177194211010.30513/ipd.2025.7165.1623FAسیدروح اللهنورافشاندانشجوی دکتری مدرسی مبانی نظری اسلام، دانشکدگان فارابی دانشگاه تهران، تهران، ایران.ابراهیمشیرعلی نیادانشآموختۀ دکتری فلسفه، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.مریمباروتیاستادیار، گروه آموزش منطق و فلسفه، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران.محمدحسینزارعی رضائیاستادیار، گروه آموزشی الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران.Journal Article20250709The basis of "Apophatic Theology" (Ilāhiyyāt-e Tanzīhī) in the thought of Qāḍī Saʿīd can be sought through two distinct yet interrelated approaches: the ontological approach and the epistemological approach. The epistemological system of Qāḍī Saʿīd's thought is delineated in harmony with the three worlds of " sense (ḥiss), the soul (nafs), and intellect (ʿaql)." These created worlds, while maintaining proportionality and homogeneity, are known within the cognitive apparatus of "sense, imagination (khayāl), and intellect," and a definition and description of each is obtained. From Qāḍī Saʿīd Qummī's viewpoint, knowledge (ʿilm) is encompassment of a thing, and cognition necessitates a kind of "vision" (ruʿyah). Sensory and imaginative cognition is accompanied by "occurrence upon the thing and attainment to it," while intellectual cognition is achieved through "the return of the intellective subject (ʿāqil) to itself and the observation of the intelligible (maʿqūl)," requiring a kind of "vision" and "homogeneity" (sinhīyat). Although there may be another type of knowledge, other than "sense, imagination, and intellect," which does not require homogeneity and similitude (mithliyyat) and is not dependent on the "existence of the known" (wujūd-e maʿlūm). The limitations of the human process of acquiring knowledge deprive it of the ability to cross the positive boundaries of knowing the Divine Essence and Attributes, thus establishing an "Apophatic Theology." This theology is accompanied by the recognition of human limits and his admission of inability to comprehend the reality (kunh) and modality of the Divine Essence and Attributes. Apophatic Theology is the foundation for glorifying and venerating God Almighty and focusing on the Divine Attributes of Action (ṣifāt-e fiʿlī), and it is the path of love and devotion to His Presence, the Glorified and the Exalted.مبنای «الهیات تنزیهی» نزد قاضی سعید را میتوان با دو رویکرد جدا و هرچند به هم وابسته، جستوجو نمود: رویکرد وجودشناختی و رویکرد معرفتشناختی. نظام معرفتشناختی اندیشۀ قاضی سعید، سازوار با جهانهای سهگانة «حس، نفس و عقل» ترسیم میگردد. جهانهای مخلوقی که با حفظ تناسب و سنخیت، در دستگاه معرفتی «حس، خیال و عقل» شناخته میشوند و «تعریف و توصیف»ی از هر یک به دست میآید. از دیدگاه قاضی سعید قمی، علم، «احاطه» بر شیء است و شناخت، مستلزم نوعی «رؤیت» است. شناخت حسی و خیالی، با «وقوع بر شیء و وصول به آن» همراه است و شناخت عقلی با «بازگشت عاقل به خود و مشاهدۀ معقول» حاصل میشود و مستلزم نوعی «رؤیت» و «سنخیت» است، اگرچه ممکن است نوع دیگری از علم، غیر از «حس، خیال و عقل» وجود داشته باشد که مستلزم «سنخیت و مثلیت» نبوده و به «وجود معلوم» وابسته نباشد. محدودیتهای فرایند علمیابی انسان، توانایی عبور از مرزهای اثباتی شناخت ذات و صفات الهی را سلب میکند و «الهیاتی تنزیهی» را بنا مینهد که با شناخت حد انسان و اعتراف او به عجز از شناخت کنه و کیفیت ذات و صفات الهی همراه است. الهیات تنزیهی، مبنای تعظیم و اجلال خدای تعالی و توجه به صفات فعل الهی، راه محبت و عشق به حضرت او جلّجلاله است.https://ipd.razavi.ac.ir/article_2110_d079435f0077a008e30bdcabdf5c7ed6.pdfدانشگاه علوم اسلامی رضویآموزههای فلسفۀ اسلامی2251-9386193520241221Ontological and Epistemological Criteria of Effect-Hood in Islamic Philosophy and in Scriptural Texts (Quranic Verses and Hadiths)ملاکهای ثبوتی و اثباتی معلولیت در فلسفۀ اسلامی و آیات و روایات195218201510.30513/ipd.2025.6891.1601FAجوادپارساییاستادیار، گروه مطالعات فلسفی، پژوهشکدۀ مطالعات زن و خانواده، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران.0000-0003-2499-7880Journal Article20250313One of the topics pertaining to causality is addressing the criterion for an effect's (ma'lūl) need for a cause. Determining what makes an effect an effect in reality and truth, and by what means the effect-hood (ma'lūliyyat) of things can be ascertained, is an issue that has been addressed in Islamic philosophy and in the scriptural texts (Qur'anic verses and hadiths). In this research, employing a descriptive-analytical method and by dividing the criterion for effect-hood into ontological and epistemological criteria, the views of Muslim philosophers concerning the ontological criterion for effect-hood are first expounded. Subsequently, the epistemological criteria for effect-hood in Islamic philosophy are extracted. Following this, by extracting the ontological and epistemological criteria for effect-hood from the Qur'anic verses and hadiths, these criteria are analyzed and compared with those presented in Islamic philosophy. The conclusion reached is that regarding the epistemological criteria for effect-hood, there is agreement and compatibility between the viewpoint of the philosophers and the scriptural texts. However, concerning some ontological criteria, an apparent conflict is observed between the philosophers' viewpoint and the apparent meaning of some religious texts, for which solutions are proposed to resolve this conflict.یکی از مباحث مربوط به علیت، پرداختن به ملاک نیازمندی معلول به علت است. اینکه معلول بودن معلول در واقع و نفسالامر به چه علت است و معلول بودن اشیا را از چه طریقی میتوان معین کرد، یکی از مسائلی است که در فلسفۀ اسلامی و آیات و روایات به آن پرداخته شده است. در این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی، و با تقسیم ملاک معلولیت به ثبوتی و اثباتی، ابتدا به بیان دیدگاه فلاسفۀ مسلمان در مورد ملاک ثبوتی معلولیت پرداخته شده و سپس ملاکهای اثباتی معلولیت در فلسفۀ اسلامی استخراج شده است. در ادامه با استخراج ملاکهای ثبوتی و اثباتی معلولیت در آیات و روایات، به تحلیل و مقایسۀ این ملاکها با ملاکهای مطرحشده در فلسفۀ اسلامی پرداخته شده است و این نتیجه به دست آمده که در مورد ملاک های اثباتی معلولیت بین دیدگاه فلاسفه و آیات و روایات توافق و سازگاری وجود دارد. اما در مورد برخی از ملاکهای ثبوتی بین دیدگاه فلاسفه و ظاهر برخی از متون دینی تعارض دیده میشود که به راهحلهایی برای رفع این تعارض پرداخته شده است.https://ipd.razavi.ac.ir/article_2015_758b79f4fef8ccbf287655cd7a7e499c.pdfدانشگاه علوم اسلامی رضویآموزههای فلسفۀ اسلامی2251-9386193520241221Mulla Ṣadra and the Question of the Divine Nafkh (Blowing) of the Spirit in the Arc of Descentملاصدرا و مسئلۀ نفخ روح الهی در قوس نزول219238201410.30513/ipd.2025.6946.1607FAعلیکریمیان صیقلانیدانشیار، گروه معارف اسلامی، دانشگاه گیلان، رشت، ایران.Journal Article20250413The Science of the Soul (ʿIlm al-Nafs) of Ṣadrian philosophical viewpoint, when inspired by Quranic verses and narrations, has opened different horizons for researchers in the field of the soul. One of these is deciphering the five verses concerning the infusion of spirit (nafkh al-rūḥ) in the arc of descent (qaws al-nuzūl). The aim of this article is to analyze Mulla Ṣadra's opinions on this matter, and it seeks to answer these questions: Is the usage of " blowing (breathing) of spirit" in these verses, literal or metaphorical? Also, what type of relation (iḍāfah) does he consider the attribution of spirit to God to be? Is the blowing of spirit in the arc of descent exclusive to humans, or is it non-exclusive and includes other beings as well? The findings of this article, prepared using the content analysis method with direct reference to Mulla Ṣadra's works, indicate that he considers the usage of "blowing" (nafkh) in these verses to be metaphorical, meaning "the establishment of a relation of governance" (inshāʾ taʿalluq tadbīr) of the psychic dimension with the natural dimension of the macrocosmic human (insān-e kabīr) and indeed all beings possessing incomplete souls (nufūs-e nāqiṣah). However, he deems the attribution of spirit to God to be real and of the type of illuminative relation (ishrāqī) based on the process from unity to emanating multiplicity (siryānī), and not a categorical relation (maqūlī). Another point is that, based on intra-religious evidence for humans, he has posited two spirits and also two infusions in the arc of descent. Furthermore, Ṣadrā holds that God’s purpose in the nafkh is to complete the "complementary" (takmīlī) perfective process of souls, not the "consummative" (tatmīmī) process of humans.علمالنفس فلسفی صدرایی آنگاه که مُلهَم از آیات و روایات گردیده است، افقهای متفاوتی را فراروی پژوهشگران حوزۀ نفس گشوده است. یکی از آنها رمزگشایی از پنج آیه پیرامون نفخ روح در قوس نزول میباشد. هدف این مقاله تحلیل نظرات ملاصدرا دراینباره است و تلاش دارد تا این پرسشها را پاسخ دهد که استعمال نفخ روح در این آیات، آیا حقیقی است یا مجازی؟ همچنین وی اضافۀ روح به خداوند را چه نوع اضافهای میداند؟ آیا نفخ روح در قوس نزول، اختصاص به انسان دارد یا غیراختصاصی است و شامل موجودات دیگری نیز میشود؟ یافتههای این نوشتار که به روش تحلیل محتوا و با توجه مستقیم به آثار ملاصدرا تهیه شده،گواه بر آن است که وی استعمال نفخ در این آیات را مجازی و به معنای «انشاء تعلق تدبیر» بُعد نفسی با بُعد طبیعی انسان کبیر و بلکه تمام موجودات دارای نفوس ناقصه میداند. اما اضافۀ روح به خداوند را حقیقی و از نوع اضافۀ اشراقی مبتنی بر سیر از وحدت به کثرت سریانی شمرده است و نه از نوع إضافۀ مقولی. نکتۀ دیگر اینکه وی بر اساس مستندات دروندینی برای انسان، به دو روح و نیز به دو نفخ در قوس نزول قائل شده است. همچنین وی معتقد شده است هدف خداوند از نفخ روح، تکمیل سیر استکمالی «تکمیلی» نفوس است نه سیر «تتمیمی» انسان.https://ipd.razavi.ac.ir/article_2014_f555c681132b85be7ed869248344e089.pdfدانشگاه علوم اسلامی رضویآموزههای فلسفۀ اسلامی2251-9386193520241221Plato in the Shadow of Aristotle: Why Plato’s Works Received Less Attention in the Translation Movementافلاطون در سایۀ ارسطو؛ چرایی کمتوجهی به آثار افلاطون در نهضت ترجمه239258215210.30513/ipd.2025.7199.1626FAرضامختاری خوییدانشآموختۀ فلسفۀ غرب دانشگاه شهید بهشتی و فلسفۀ اسلامی دانشگاه تهران، تهران، ایران.رحمت اللهمحمودیاستادیار، عضو هیئت علمی گروه فلسفه و منطق، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران.Journal Article20250719The present study examines the disparity in the extent of translation of the works of Plato and Aristotle during the Translation Movement. Contrary to the initial assumption that Plato’s philosophy has greater affinity with religious teachings, the reception of Aristotle’s works was significantly greater, to the extent that nearly all of Aristotle’s writings were translated into Arabic, whereas only a limited portion of Plato’s works—and those primarily in the form of reports and selections compiled by figures like Galen—were transmitted into this language. This article, considering historical and content-related factors, explains the main reasons for this distinction along several axes. The ideological and prophetic-like view of Aristotle, coupled with Caliph al-Maʾmun’s special support for him, led to the comprehensive translation of his works. This approach progressed to the point that, to increase the acceptance of translated works, some writings by other philosophers were also attributed to Aristotle. The remarkable eloquence and rhetorical sophistication of the Greek language in Plato’s works, and the necessity of a deep familiarity with Greek culture for their accurate understanding, made the translation process for his works considerably more complex. Plato’s philosophy, in addition to an abundance of cultural and non-philosophical elements, features an interwoven connection between different intellectual domains, such that understanding and utilizing one of his works often requires mastery over the entirety of his intellectual system. This stands in contrast to Aristotle’s philosophy, where it was possible to separate and apply different components without needing to adopt other parts. Furthermore, besides Plato’s political philosophy, which could have been challenging for the Abbasid Caliphate, the specific ethical concepts present in his philosophy, and some of his doctrines such as belief in multiple gods, reincarnation, etc., could have posed a serious problem for the acceptance of philosophy in that particular period within Islamic society.مطالعۀ حاضر به بررسی نابرابری در میزان ترجمۀ آثار افلاطون و ارسطو در خلال نهضت ترجمه میپردازد. علیرغم این تصور اولیه که فلسفۀ افلاطون قرابت بیشتری با آموزههای دینی دارد، میزان اقبال به آثار ارسطو بهمراتب فزونتر بوده است، بهنحوی که تقریباً تمامی تألیفات ارسطو به عربی ترجمه شد، حال آنکه تنها بخش محدودی از آثار افلاطون، آنهم عمدتاً در قالب گزارشها و گزیدههایی که توسط امثال جالینوس گردآوری شده بود به این زبان منتقل گردید. این مقاله با مطمح نظر قرار دادن عوامل تاریخی و محتوایی، علل عمدۀ این تمایز را در چند محور تبیین مینماید. نگرش ایدئولوژیک و پیامبرگونه به ارسطو، توأم با حمایت ویژۀ مأمون از وی، به ترجمۀ جامع آثارش انجامید. این رویکرد تا بدانجا پیش رفت که برای افزایش مقبولیتِ آثار ترجمهشده، برخی آثار فلاسفۀ دیگر نیز به ارسطو منسوب گردید. فصاحت و بلاغت چشمگیر زبان یونانی آثار افلاطون و ضرورت آشنایی عمیق با فرهنگ یونانی جهت درک دقیق آثار وی فرایند ترجمۀ آثار او را بهمراتب پیچیدهتر میساخت. فلسفۀ افلاطون علاوه بر وفور عناصر فرهنگی و غیرفلسفی، دارای پیوندی درهمتنیده میان حوزههای فکری مختلف است، بهگونهای که فهم و بهرهبرداری از یک اثر او اغلب مستلزم احاطه بر کلیت دستگاه فکری وی است. این در حالی است که در فلسفۀ ارسطو امکان جداسازی و کاربرد اجزای مختلف بدون نیاز به اخذ سایر بخشها فراهم بود. همچنین علاوه بر فلسفۀ سیاسی افلاطون که میتوانست برای خلافت عباسی چالشآفرین باشد، مفاهیم اخلاقیِ خاصِ موجود در فلسفۀ وی، و برخی آموزههای او مانند اعتقاد به خدایان متعدد، تناسخ و... میتوانست اقبال به فلسفه در آن برهۀ خاص در جامعۀ اسلامی را با مشکل جدی مواجه سازد.https://ipd.razavi.ac.ir/article_2152_6e16c689b1f9cdf057e560526b1dcce0.pdfدانشگاه علوم اسلامی رضویآموزههای فلسفۀ اسلامی2251-9386193520241221Revisiting the Role of Reason as a Tool of Knowledge in the Thought of al-Jāhiz; A Qualitative Approachبازخوانی جایگاه عقل بهمثابۀ ابزار شناخت در اندیشۀ جاحظ؛ رویکردی کیفی259274212610.30513/ipd.2025.6937.1604FAرضاعلینوروزیدانشیار، گروه علوم تربیتی، دانشکدۀ علوم تربیتی و روان شناسی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران.جابرافتخاریدانشآموختۀ دکتری فلسفۀ تعلیم و تربیت، گروه علوم تربیتی، دانشکدۀ علوم تربیتی و روان شناسی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران.0000-0001-7745-9678اشرف ساداتمیرزاصفی نائینیدانشجوی کارشناسی ارشد تاریخ و فلسفۀ آموزش و پرورش، گروه علوم تربیتی، دانشکدۀ علوم تربیتی و روان شناسی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران.Journal Article20250411Reason (‘aql), as one of the pillars of epistemology in Islamic thought, has always been a subject of attention for thinkers. This research aims to examine the role of Reason in the thought of Abū ‘Uthmān ‘Amr ibn Baḥr al-Jāḥiẓ (160-255 AH), the prominent Mu‘tazilite scholar, by investigating its place in his epistemological system. Unlike Peripatetic philosophers such as al-Farabi and Ibn Sina (Avicenna), who emphasized the theoretical aspects of reason, al-Jāḥiẓ viewed reason as a practical and multifaceted tool that, alongside experience and revelation, aids in understanding the world and reforming social behavior. Using a qualitative content analysis method, this study examines key works of al-Jāḥiẓ, including al-Bayān wa al-Tabyīn, al-Ḥayawān, al-Bukhalāʾ, and al-Rasāʿil. It demonstrates that by integrating reason, experience, and revelation, he presented an innovative approach to Islamic epistemology. This perspective places al-Jāḥiẓ between the rationalism of the Peripatetics and the textualism of the Ash‘arites, highlighting his influence on the formation of Islamic empiricism. The present research suggests that further study of al-Jāḥiẓ’s thought can contribute to a deeper understanding of the history of Islamic philosophy. <br />عقل بهعنوان یکی از ارکان معرفتشناسی در تفکر اسلامی، همواره مورد توجه متفکران بوده است. این پژوهش با هدف تبیین جایگاه عقل در اندیشۀ ابوعثمان عمرو بن بحر جاحظ (160-255ق)، متفکر برجستۀ معتزلی، به بررسی نقش آن در نظام معرفتشناختی وی میپردازد. برخلاف فیلسوفان مشایی مانند فارابی و ابنسینا که بر جنبههای نظری عقل تأکید داشتند، جاحظ عقل را ابزاری عملی و چندمنظوره میدانست که در کنار تجربه و وحی، به شناخت جهان و اصلاح رفتار اجتماعی یاری میرساند. این مطالعه با روش تحلیل محتوای کیفی، آثار کلیدی جاحظ شامل البیان و التبیین، الحیوان، البخلاء و الرسائل را بررسی کرده و نشان داده است که وی با تلفیق عقل، تجربه و وحی، رویکردی نوآورانه به معرفتشناسی اسلامی ارائه داد. این دیدگاه، جاحظ را در میانۀ عقلگرایی مشایی و نقلگرایی اشعری قرار میدهد و بر تأثیر او در شکلگیری تجربهگرایی اسلامی تأکید دارد. پژوهش حاضر پیشنهاد میکند که مطالعۀ بیشترِ اندیشۀ جاحظ میتواند به درک عمیقتر تاریخ فلسفۀ اسلامی کمک کند.https://ipd.razavi.ac.ir/article_2126_6f7390033e2b6d50819a6ab9f14dbe5b.pdf