چکیده
علم‌النفس فلسفی صدرایی آن‌گاه که مُلهَم از آیات و روایات گردیده است، افق‌های متفاوتی را فراروی پژوهشگران حوزۀ نفس گشوده است. یکی از آن‌ها رمزگشایی از پنج آیه پیرامون نفخ روح در قوس نزول می‌باشد. هدف این مقاله تحلیل نظرات ملاصدرا دراین‌باره است و تلاش دارد تا این پرسش‌ها را پاسخ دهد که استعمال نفخ روح در این آیات، آیا حقیقی است یا مجازی؟ همچنین وی اضافۀ روح به خداوند را چه نوع اضافه‌ای می‌داند؟ آیا نفخ روح در قوس نزول، اختصاص به انسان دارد یا غیراختصاصی است و شامل موجودات دیگری نیز می‌شود؟ یافته‌های این نوشتار که به روش تحلیل محتوا و با توجه مستقیم به آثار ملاصدرا تهیه شده،گواه بر آن است که وی استعمال نفخ در این آیات را مجازی و به معنای «انشاء تعلق تدبیر» بُعد نفسی با بُعد طبیعی انسان کبیر و بلکه تمام موجودات دارای نفوس ناقصه می‌داند. اما اضافۀ روح به خداوند را حقیقی و از نوع اضافۀ اشراقی مبتنی بر سیر از وحدت به کثرت سریانی شمرده است و نه از نوع إضافۀ مقولی. نکتۀ دیگر این‌که وی بر اساس مستندات درون‌دینی برای انسان، به دو روح و نیز به دو نفخ در قوس نزول قائل شده است. همچنین وی معتقد شده است هدف خداوند از نفخ روح، تکمیل سیر استکمالی «تکمیلی» نفوس است نه سیر «تتمیمی» انسان.
قرآن کریم. (۱۳۶۹). ترجمه جلال‌الدین فارسی. تهران: انجام کتاب.
- ابن‌جوزی، ابوالفرج عبدالرحمن بن علی بن محمد. (۱۴۲۲ق). زاد المسیر فی علم التفسیر. (عبدالرزاق المهدی، محقق). بیروت: دار الکتاب العربی.
- ابنسینا، ابوعلی حسین بن عبدالله. (۱۳۷۹). النجاة من الغرق فی بحر الضلالات. (محمدتقی دانش‌پژوه، مقدمه و تصحیح). تهران: دانشگاه تهران.
- ابنسینا، ابوعلی حسین بن عبدالله. (۱۳۸۳). پنج رساله. (احسان یارشاطر، مقدمه، حواشی و تصحیح). همدان: دانشگاه بوعلی‌سینا.
- ابنسینا، ابوعلی حسین بن عبدالله. (۱۴۰۰ق). رسائل ابنسینا. قم: انتشارات بیدار.
- ابنسینا، ابوعلی حسین بن عبدالله. (۱۴۰۴ق). الشفاء. (سعید زاید و دیگران، محقق). قم: کتابخانه آیت الله مرعشی.
- ابنسینا، ابوعلی حسین بن عبدالله. (۱۹۵۳). رسائل ابنسینا ۲. (حلمى ضیاء اولکن، به اهتمام). استانبول: دانشکده ادبیات استانبول.
- ابنسینا، ابوعلی حسین بن عبدالله. (۲۰۰۷). رسالة احوال النفس. (فواد الاهوانى، مقدمه و تحقیق). پاریس: دار بیبلیون.
- بغوی، حسین بن مسعود. (۱۴۲۰ق). معالم التنزیل فی تفسیر القرآن. (عبدالرزاق المهدى، محقق). بیروت: دار‌احیاء التراث العربی.
- جعفری، محمدتقی. (۱۳۸۷). تفسیر و نقد و تحلیل مثنوی معنوی. تهران: انتشارات اسلامی و مؤسسة تدوین و نشر آثار علامه جعفری.
- حمیری، عبدالله بن جعفر. (۱۴۱۳ق). قرب الإسناد. قم: مؤسسة آل البیت(ع).
- سبزواری، هادی بن مهدی. (بی‌تا). حاشیه بر الحکمة المتعالیة فی الأسفار الأربعة العقلیة. بیجا: بینا.
- سمرقندی، نصر بن محمد بن احمد. (بی‌تا). بحرالعلوم. بیجا: بینا.
- شُبّر، سید عبدالله. (۱۴۱۲ق). تفسیر القرآن الکریم. بیروت: دار البلاغة للطباعة و النشر.
- شعیری، محمد بن محمد. (بی‌تا). جامع الأخبار. نجف: مطبعة حیدریة.
- شیخ طوسی، ابوجعفر محمد بن حسن بن علی بن حسن. (۱۳۶۵). تهذیب الأحکام. تهران: دار الکتب الاسلامیة.
- شیخ طوسی، ابوجعفر محمد بن حسن بن علی بن حسن. (بی‌تا). التبیان فی تفسیر القرآن. (آغابزرگ تهرانی، مقدمه؛ احمد قصیرعاملی، تحقیق). بیروت: دار احیاء التراث العربی.
- طباطبایی، محمد حسین. (۱۴۱۷ق). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
- عیاشی، محمد بن مسعود بن محمد بن عیاشی سمرقندی کوفی. (۱۳۸۰ق). تفسیر‌العیاشی. تهران: چاپخانه علمیه.
- قرطبی، محمد بن احمد. (۱۳۶۴). الجامع لأحکام القرآن. تهران: انتشارات ناصر خسرو.
- کلینی رازی، ابوجعفر محمد بن یعقوب بن اسحاق. (۱۳۶۵ق). الکافی. تهران: دار الکتب الاسلامیة.
- لاهیجی، محمد جعفر بن محمد صادق. (۱۳۸۶). شرح رسالة المشاعر. قم: بوستان کتاب.
- محلی، جلال‌الدین.، و سیوطی، جلال‌الدین. (۱۴۱۶ق). تفسیر الجلالین. بیروت: مؤسسه النور للمطبوعات.
- مرادی، حسن.، و ابراهیمی، راحله. (۱۳۹۹). تحلیل وجودی نفخ روح و توفی آن بر اساس رساله‌های انسان قبل از دنیا و در دنیا و بعد از دنیا علامه طباطبایی و نظریۀ وحدت تشکیکی وجود ملاصدرا. در مجموعه مقالات اولین همایش ملی قرآن و روانشناسی (صص. ۱۱۳۴-۱۱۴۶). بینا.
- مصطفوی، حسن. (۱۳۶۰). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
- ملاصدرا، صدرالدین محمد بن ابراهیم. (۱۳۰۲ق). مجموعة الرسائل التسعة. قم: کتابخانه مصطفوی.
- ملاصدرا، صدرالدین محمد بن ابراهیم. (۱۳۵۴). المبدأ و المعاد. (سید جلال‌الدین آشتیانی، تصحیح). تهران: انجمن حکمت و فلسفۀ ایران.
- ملاصدرا، صدرالدین محمد بن ابراهیم. (۱۳۶۰الف). أسرار الآیات و أنوار البینات. (محمد خواجوی، مقدمه و تصحیح). تهران: انجمن حکمت و فلسفه.
- ملاصدرا، صدرالدین محمد بن ابراهیم. (۱۳۶۰ب). الشواهد الربوبیة فی المناهج السلوکیة. (سید جلال‌الدین آشتیانی، تصحیح و تعلیق). مشهد: المرکز الجامعی للنشر.
- ملاصدرا، صدرالدین محمد بن ابراهیم. (۱۳۶۱). العرشیة. (غ. حسین آهنی، تصحیح). تهران: انتشارات مولی.
- ملاصدرا، صدرالدین محمد بن ابراهیم. (۱۳۶۳). مفاتیح الغیب. (محمد خواجوی، مقدمه و تصحیح). تهران: موسسه تحقیقات فرهنگی.
- ملاصدرا، صدرالدین محمد بن ابراهیم. (۱۳۶۶). تفسیر القرآن الکریم. (محمد خواجوی، تحقیق). قم: بیدار.
- ملاصدرا، صدرالدین محمد بن ابراهیم. (۱۳۸۳). شرح أصول الکافی. (محمد خواجوی، تحقیق و تصحیح). تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
- ملاصدرا، صدرالدین محمد بن ابراهیم. (۱۳۸۷). المظاهر الالهیة فی اسرار العلوم الکمانیة. (سید محمد خامنه‌ای، مقدمه، تصحیح و تعلیق). تهران: بنیاد حکمت صدرا.
- ملاصدرا، صدرالدین محمد بن ابراهیم. (۱۴۲۰ق). مجموعه رسائل فلسفی صدر المتالهین. تهران: حکمت.
- ملاصدرا، صدرالدین محمد بن ابراهیم. (۱۴۲۲ق). شرح الهدایة الاثیریة. (محمد مصطفى فولادکار، تصحیح). بیروت: موسسة التاریخ العربی.
- ملاصدرا، صدرالدین محمد بن ابراهیم. (۱۹۸۱). الحکمة المتعالیة فی الأسفار الأربعة العقلیة. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
)