نویسندگان
1
دانشجوی دکتری مدرسی مبانی نظری اسلام، دانشکدگان فارابی دانشگاه تهران، تهران، ایران.
2
دانش‌آموختۀ دکتری فلسفه، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.
3
استادیار، گروه آموزش منطق و فلسفه، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران.
4
استادیار، گروه آموزشی الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران.
,
نوع مقاله : علمی پژوهشی
چکیده
مبنای «الهیات تنزیهی» نزد قاضی سعید را می‌توان با دو رویکرد جدا و هرچند به هم وابسته، جست‌وجو نمود: رویکرد وجودشناختی و رویکرد معرفت‌شناختی. نظام معرفت‌شناختی اندیشۀ قاضی سعید، سازوار با جهان‌های سه‌گانة «حس، نفس و عقل» ترسیم می‌گردد. جهان‌های مخلوقی که با حفظ تناسب و سنخیت، در دستگاه معرفتی «حس، خیال و عقل» شناخته می‌شوند و «تعریف و توصیف»ی از هر یک به دست می‌آید. از دیدگاه قاضی سعید قمی، علم، «احاطه» بر شیء است و شناخت، مستلزم نوعی «رؤیت» است. شناخت حسی و خیالی، با «وقوع بر شیء و وصول به آن» همراه است و شناخت عقلی با «بازگشت عاقل به خود و مشاهدۀ معقول» حاصل می‌شود و مستلزم نوعی «رؤیت» و «سنخیت» است، اگرچه ممکن است نوع دیگری از علم، غیر از «حس، خیال و عقل» وجود داشته باشد که مستلزم «سنخیت و مثلیت» نبوده و به «وجود معلوم» وابسته نباشد. محدودیت‌های فرایند علم‌یابی انسان، توانایی عبور از مرزهای اثباتی شناخت ذات و صفات الهی را سلب می‌کند و «الهیاتی تنزیهی» را بنا می‌نهد که با شناخت حد انسان و اعتراف او به عجز از شناخت کنه و کیفیت ذات و صفات الهی همراه است. الهیات تنزیهی، مبنای تعظیم و اجلال خدای تعالی و توجه به صفات فعل الهی، راه محبت و عشق به حضرت او جلّ‌جلاله است.
- قرآن کریم.
- ابراهیمی دینانی، غلامحسین. (۱۳۹۰). اسماء و صفات حق. تهران: سازمان چاپ و انتشارات (وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی).
- ابراهیمی دینانی، غلامحسین. (۱۳۷۹). ماجرای فکر فلسفی در جهان اسلام. تهران: انتشارات طرح نو.
- اسماعیلی، محمدعلی، و اکبری، محمد. (۱۳۹۷). الهیات سلبی در حوزه هستی‌شناسی صفات الهی در اندیشۀ افلوطین و قاضی سعید قمی. هستی و شناخت، ۲(۸۷)، ۸۷–۱۱۰.
- بنیانی، محمد، و رحیمی، علی. (۱۳۹۷). تأملی بر چیستی و چرایی نفی صفات الهی از منظر قاضی سعید قمی. فلسفۀ دین، ۱۵(۴)، ۸۶۹–۸۹۰.
- توکلی، زهرا، صادقی حسن‌آبادی، مجید، و شانظری، جعفر. (۱۳۹۸). تبیین شاخصه‌های علم از نگاه قاضی سعید قمی. آموزه‌های فلسفۀ اسلامی، ۱۴(۲۴)، ۴۵–۶۶.
- رحمتی، انشاءالله. (۱۳۹۵). الهیات تنزیهی از دیدگاه قاضی سعید قمی. خردنامه صدرا، (۸۶)، ۳۳–۴۸.
- طباطبایی، محمد حسین. (۱۴۱۷ق). المیزان فی تفسیر القرآن (ج. ۵ و ۶). قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیه قم.
- طباطبایی، محمد حسین. (۱۳۸۲). شیعه در اسلام. تهران: موسسه پژوهشی حکمت و فلسفۀ ایران.
- علیزمانی، امیرعباس. (۱۳۸۷). سخن گفتن از خدا. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشۀ اسلامی (سازمان انتشارات).
- قمی، قاضی سعید، محمد بن محمد (مفید). (۱۳۷۳). شرح توحید الصدوق (نجفقلی حبیبی، مترجم). تهران: مؤسسة الطباعة و النشر (وزارة الثقافة و الإرشاد الإسلامی).
- قمی، قاضی سعید، محمد بن محمد (مفید). (۱۳۳۹). اسرار العبادات و حقیقة الصلاة. تهران: دانشگاه تهران.
- زمانی قمشه‌ای، علی. (۱۳۸۷). اسرار عبادات و حقیقت نماز. قم: انتشارات آیت اشراق.
- قمی، قاضی سعید، محمد بن محمد (مفید). (۱۳۶۲). کلید بهشت (سید محمد مشکات، مصحح). تهران: انتشارات الزهراء.
- کربن، هانری. (۱۳۸۴). تاریخ فلسفۀ اسلامی (متن کامل). تهران: انتشارات کویر.
- نظری، جواد، سراج، شمس‌الله، و ضیایی، مجید. (۱۴۰۰). الهیات سلبی قاضی سعید قمی و معضل تعطیل. آینه معرفت، ۲۱(۶۶)، ۱۰۳–۱۲۲.
- موسوی، سید روح‌الله. (بی‌تا). تقریرات فلسفه (عبدالغنی موسوی اردبیلی، مقرر). نسخه دیجیتال، مجموعه آثار امام خمینی (ره)، مؤسسه تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی (نور).
)