نویسندگان
1
دانش‌آموختۀ دکتری فلسفه و کلام اسلامی، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
2
استاد، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
,
نوع مقاله : علمی پژوهشی
چکیده
کمال‌گرایی یکی از سنت‌های تاریخ فلسفه است که نخستین شواهد آن را در یونان باستان می‌توان مشاهده کرد. این سنت گستردۀ فلسفی تا مکاتب فلسفی مدرن نیز ادامه داشته و فلسفۀ اسلامی نیز از آن مستثنا نیست. کم انسان به سعادت نهایی او می‌داند. با توجه به مغفول ماندن این جنبه در پژوهش‌ال‌گرایی، استکمال نفس را هدف نهایی فلسفه به شمار می‌آورد و فلسفه را راهی برای نیلهای تاریخ فلسفۀ اسلامی، نوشتار حاضر به دنبال بررسی این مسئلۀ اصلی است که سعادت از دیدگاه کندی، زکریا رازی و فارابی چه معنا و چه لوازمی دارد. مسئلۀ فرعی این پژوهش آن است که از دیدگاه این سه فیلسوف، اگر نفس به سعادت نهایی خود نرسد، چه سرنوشتی در انتظار او خواهد بود. اینها سه فیلسوف نخست جهان اسلامی به شمار می‌آیند و علی‌رغم اختلافات قابل توجهی که با یکدیگر دارند، در این ویژگی مشترک‌اند که تحت تأثیر جریان سینوی قرار نگرفته‌اند. مفروض نگارندگان آن است که نیک‌بختی و شقاوت از دیدگاه سه فیلسوف مورد نظر در نهایت در جهان پس از مرگ تحقق پیدا می‌کند. با این حال، این فیلسوفان به علت اختلاف مبانی، تفاوت-های جدی و عمیقی در زمینۀ سعادت و شقاوت با یکدیگر دارند. با بهره‌گیری از روش تحلیل انتقادی و تحلیل توصیفی، نوشتار حاضر نشان داده است که این فیلسوفان دیدگاه‌های متنوعی هم در مورد معنای سعادت و هم در خصوص لوازم عدم نیل به سعادت دارند.
- ابنسینا، حسین بن عبدالله. (1404ق). الشفاء (المنطق). قم: مکتبة آیت الله مرعشی.
- ابنسینا، حسین بن عبدالله. (1980). عیون الحکمة. بیروت: دار القلم.
- ابنسینا، حسین بن عبدالله. (1363). المبدأ و المعاد (به اهتمام عبدالله نورانی). تهران: موسسه مطالعات اسلامی.
- ابن‌طفیل، محمد بن عبد الملک. (2008). حی بن یقظان (احمد امین، محقق). قاهرة: دار المعارف.
- ابن‌کمونه، سعد بن منصور. (1402ق). الجدید من الحکمة (حمید مرعید الکبیسی، محقق). بغداد: جامعة بغداد.
- ابوحاتم رازی. (2003). اعلام النبوة: الردّ علی «الملحد» ابی بکر الرازی. بیروت: دار الساقی.
- احمدی، حسین، و محیطی، حسن. (1397). بررسی معرفت‌شناسی اخلاق در دیدگاه فارابی. آموزه‌های فلسفۀ اسلامی، 23، 3-24.
- احمدی، حسین، و محیطی، حسن. (1398). بررسی معناشناسی اخلاق نزد فارابی. شناخت، 81، 7-28.
- اخوان الصفاء. (1412ق). رسائل اخوان الصفاء و خلان الوفاء. بیروت: دار الإسلامیة.
- اکبرزاده، حوران. (1389). رویکرد فلسفی کندی در مورد راهکارهای مقابله با حزن و اندوه. تأملات فلسفی، 6، 123-140.
- بهارنژاد، زکریا. (1390). عقل و دین از نگاه فارابی. پژوهش‌های فلسفی کلامی، 48، 69-90.
- جعفریان، رسول، نیک‌سرشت، ایرج، و فرهی، عبدالله. (1395). جهان‌شناسی ابویوسف یعقوب بن اسحاق کندی. فلسفۀ علم، 6(2)، 17-40.
- حسینی شاهرودی، سید مرتضی، و راستین، امیر. (1393). بررسی درستی انتساب تناسخ به سهروردی و زکریای رازی با تکیه بر آثار. آموزه‌های فلسفۀ اسلامی، 14، 3-22.
- حقیقت‌طلب، سکینه. (1392). دیدگاه اخلاقی کندی [پایان‌نامه کارشناسی ارشد منتشرنشده]. دانشگاه تهران، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، تهران.
- داودی، علی‌مراد. (1344). بقای نفس در نظر فارابی. دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، 12(4)، 364-372.
- رازی، محمد بن زکریا. (1371). السیرة الفلسفیة. تهران: انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی.
- رازی، محمد بن زکریا. (1939). رسائل فلسفیة لأبی بکر محمد بن زکریاء الرازی (پاول کراوس، مصحح). قاهرة: مطبعة بول باریبه.
- رازی، محمد بن زکریا. (1978). الطب الروحانی (عبد اللطیف محمد العبد، مصحح). قاهرة: المکتبة النهضة المصریة.
- سبزواری، هادی بن مهدی. (1379). شرح المنظومة فی المنطق و الحکمة. قم: بیدارفر.
- سبزواری، هادی بن مهدی. (1383). أسرار الحکم. قم: مطبوعات دینی.
- سلامی، مریم، و رضازاده، حسن. (1396). بررسی علیت و علت فاعلی از دیدگاه حکمای مشاء (فارابی، ابنسینا، ابن رشد). مطالعات ادبیات، عرفان و فلسفه، 3(1)، 48-60.
- سلیمانی، ثریا، و منصوری، عباسعلی. (1397). ضرورت تعلیم فلسفه برای نیل به سعادت از دیدگاه محمدبن‌زکریای رازی. فلسفه، 46(2)، 43-62.
- سلیمانی، معصومه. (1393). فارابی و سلامت‌محوری در طب‌انگاری اخلاق. شناخت، 70، 181-194.
- سهروردی، شهاب‌الدین. (1375). مجموعه مصنفات شیخ اشراق (ج. 4). تهران: موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
- شیرازی، قطب‌الدین. (1382). شرح حکمة الاشراق. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
- صبوریان، محسن. (1390). انسان‌شناسی علوم انسانی مسلمانان: بررسی تطبیقی انسان‌شناسی فارابی و ابن خلدون. نظریه‌های اجتماعی متفکران مسلمان، 1(1)، 73-88.
- صدرالمتألهین، محمد بن ابراهیم. (1422ق). شرح الهدایة الأثیریة. بیروت: مؤسسة التأریخ العربی.
- صدرالمتألهین، محمد بن ابراهیم. (1981). الحکمة المتعالیة فی الاسفار الاربعة العقلیة (ج. 9). بیروت: دار احیاء التراث.
- طوسی، نصیرالدین. (1375). شرح الإشارات و التنبیهات مع المحاکمات (ج. 3). قم: نشر البلاغة.
- فاخوری، حنا، و جر، خلیل. (1373). تاریخ فلسفه در جهان اسلامی (عبد المحمد آیتی، مترجم). تهران: علمی.
- فارابی، ابو نصر. (1345الف). التعلیقات. در رسائل الفارابی. حیدرآباد دکن: مطبعة مجلس دائرة المعارف العثمانیة.
- فارابی، ابو نصر. (1345ب). الدعاوی القلبیة. در رسائل الفارابی. حیدرآباد دکن: مطبعة مجلس دائرة المعارف العثمانیة.
- فارابی، ابو نصر. (1345ج). رسالة فی اثبات المفارقات. در رسائل الفارابی. حیدرآباد دکن: مطبعة مجلس دائرة المعارف العثمانیة.
- فارابی، ابونصر. (1938). رسالة فی العقل (موریس بوویج، محرر). بیروت: المکتبة الکاثولوجیة.
- فارابی، ابونصر. (1964). السیاسة المدنیة (فوزی نجار، محقق). بیروت: المکتبة الکاثولوجیة.
- فارابی، ابونصر. (1991). کتاب الملة و نصوص اخری (محسن مهدی، محقق). بیروت: دار المشرق.
- فارابی، ابونصر. (1995الف). کتاب آراء اهل المدینة الفاضلة (علی بو ملحم، تعلیق‌نویس). بیروت: مکتبة الهلال.
- فارابی، ابونصر. (1995ب). تحصیل السعادة (علی بو ملحم، مقدمه‌نویس). بیروت: مکتبة الهلال.
- فارابی، ابونصر. (1996). السیاسة المدنیة (علی بوملحم، محقق). بیروت: دار و مکتبة الهلال.
- فرامرز قراملکی، احد. (1391). نظریۀ اخلاقی محمد بن زکریای رازی. تهران: مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفۀ ایران.
- فرامرز قراملکی، احد، و حسینی، زهرا. (1390). نگاه رازی طبیب و مولوی عارف به مرگ‌هراسی. ادب فارسی، 3-5، 79-100.
- فرامرز قراملکی، احد، منتصری، محمدمهدی، و برخورداری، زینب. (1399). معمای تناسخ و راه‌حل آن در نظریۀ استکمال نفس محمد بن زکریای رازی. پژوهش‌های فلسفی کلامی، 22(2)، 5-25. https://doi.org/10.22091/jptr.2019.4400.2131
- فنایی اشکوری، محمد، و دیگران. (1396). درآمدی بر تاریخ فلسفۀ اسلامی (ج. 3). تهران: سمت.
- کردافشاری، غلامرضا، مقیمی، مریم، و محمدی کناری، حوریه. (1391). دیدگاه رازی و سعدی در تزکیه نفس و اصلاح اخلاق. طب سنتی اسلام و ایران، 3(2)، 191-199.
- کندی، یعقوب بن اسحاق. (1950). رسائل الکندی الفلسفیة: المجلد الثانی (محمد عبد الهادی ابوریده، محقق). قاهره: دار الفکر العربی.
- کندی، یعقوب بن اسحاق. (1973). رسالة فی الحیلة لدفع الأحزان. در رسائل فلسفیة للکندی و الفارابی و ابن باجة و ابن عدی (عبد الرحمن بدوی، محقق). بنغازی: منشورات الجامعة اللیبیة.
- کندی، یعقوب بن اسحاق. (بی‌تا). رسائل الکندی الفلسفیة: المجلد الاول (محمد عبد الهادی ابوریده، محقق). قاهره: دار الفکر.
- محقق، مهدی. (1347). علم الهی رازی و قدمای خمسه. دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، 5-6، 437-474.
- مقدم، سعید. (1394). جامعه‌شناسی اخلاق در اندیشۀ فارابی. معرفت فرهنگی اجتماعی، 25، 79-98.
- ناصرخسرو. (1341). زاد المسافرین. تهران: کاویانی.
- Adamson, p. (2000). Two early Arabic doxographies on the soul: Al-Kindī and the theology of Aristotle. Modern Schoolman, 77(2), 105-125.
- Adamson, p. (2007). Al-Kindī. New York: Oxford University Press.
- Adamson, p. (2012). Abū Bakr al-Rāzī on animals. Archiv für Geschichte der Philosophie, 94, 249-273.
- Davidson, H. (1992). Al-Farabi, Avicenna, & Averroes, on intellect. New York: Oxford University Press.
- Druart, T-A. (1993). Al-Kindī’s ethics. Review of Metaphysics, 47, 329-357.
- Druart, T-A. (1996). Al-Rāzī's conception of the soul: Psychological background to his ethics. Medieval Philosophy and Theology, 5, 245-263.
- Druart, T-A. (1997). The ethics of Al-Rāzī. Medieval Philosophy and Theology, 6, 47-71.
- Druart, T-A. (2000). Philosophical consolation in Christianity and Islam: Boethius and al-Kindī. Topoi, 19, 25-34.
- Druart, T-A. (2017). Al-Farabi on intersubjectivity in this life and thereafter. In G. Rahal & H. Luthe (Eds.), Promisa nec aspera currans (pp. 341–354). Toulouse: Les Presses Universitaires.
- Fakhry, M. (1968). A tenth-century Arabic interpretation of Plato's cosmology. Journal of the History of Philosophy, 6, 15-22.
- Goodman, L. E. (2001). Muḥammad ibn Zakariyyāʾ al-Rāzī. In S. H. Nasr & O. Leaman (Eds.), History of Islamic Philosophy (pp. 372–404). Routledge.
- Hurka, Th. (1993). Perfectionism. New York: Oxford University Press.
- Janos, D. (2009). Al-Fārābī, creation ex nihilo, and the cosmological doctrine of K. al-Jam’ and Jawābāt. Journal of the American Oriental Society, 129, 1-17.
- Janos, D. (2012). Method, structure, and development in al-Fārābī's cosmology. Leiden: Brill.
- Mattila, J. (2011). Philosophy as a path of happiness: Attainment of happiness in Arabic Peripatetic and Ismaili philosophy [Unpublished academic dissertation]. University of Helsinki.
- Mattila, J. (2017a). The ethical progression of the philosopher in Al-Rāzī and Al-Fārābī. Arabic Sciences and Philosophy, 27, 115-137. https://doi.org/10.1017/S09574239160000114
- Mattila, J. (2017b). The eudaimonist ethics of Al-Fārābī and Avicenna. Netherland: Brill.
- Montaseri, M., & Faramarz-Qaramaleki, A. (2022). The role of animal in Abū Bakr al-Rāzī’s theory of the perfection of the soul. Archiv für Geschichte der Philosophie, 104(4), 712-734. https://doi.org/10.1515/agph-2019-0070
- Montasseri, M. M. (2024). Abū Bakr al-Rāzī’s ethical decision-making systems. British Journal for the History of Philosophy, 32(6), 1254–1281. https://doi.org/10.1080/09608788.2024.2316784
- Munk, S. (1859). Mélanges de philosophie Juive et Arabe. Paris: A. Franck.
- Nasirov, I. (2017). Al-Kindī on the nature of the soul: An analytical introduction and the Russian translation of three short Kindian treatises. Ishraq, 8, 137-150.
- Vallat, Ph. (2011). Al-Fārābī's arguments for the eternity of the world and the contingency of natural phenomena. In J. Lössl & J. W. Watt (Eds.), Interpreting the Bible and Aristotle in late antiquity: The Alexandrian commentary tradition between Rome and Baghdad (pp. 259–286). Brighton: Routledge.
- Wazir, M., Wang, L., & Wu, X. (2019). Razi's concept of an afterlife. Open Journal of Social Sciences, 7, 126-141. https://doi.org/10.4236/jss.2019.76011
)