نویسندگان
1
استادیار، گروه فلسفه، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایران.
2
استاد، گروه علوم قرآنی و حدیث، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایران؛ مدرس درس خارج، حوزۀ علمیۀ خراسان، مشهد، ایران.
3
طلبۀ سطح ۴، رشتۀ فلسفۀ مدرسۀ علمیۀ نواب، مشهد، ایران.
,
نوع مقاله : علمی پژوهشی
چکیده
در میان روایات، احادیثی با شهرت فراوان و مضامین عمیق کلامی، فلسفی و عرفانی وجود دارد که با اندکی اختلاف در واژگان، در منابع مختلف روایی، کلامی، عرفانی و حتی فقهی نقل شده و همواره محل تأمل و بحث بودهاند. از جمله حدیث قدسی معروفی که میفرماید: «در هیچیک از افعال خود تردید نکردهام، مگر در قبض روح و وفات مؤمن؛ چراکه او مرگ را ناخوش میدارد و من نیز رنج و ناخوشی به او را نمیپسندم». این حدیث، هم بهصورت مستقل و هم در ضمن حدیث مشهور «قرب نوافل» و «قرب فرائض» و نیز در برخی ادعیه نقل شده است. مسئلۀ اصلی این پژوهش، بررسی تطبیقی دیدگاه محدثان، فقیهان، متکلمان، فلاسفه و عرفا در تفسیر معنای «تردد الهی» در این روایت است. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی، به اعتبارسنجی سندی و دلالی حدیث پرداخته و آرای مختلف را بررسی کرده است. یافتههای تحقیق نشان میدهد که با حفظ ظواهر الفاظ حدیث و با بهرهگیری از مبانی فلسفی و عرفانی، میتوان تفسیری معقول از این روایت به دست داد که با دیدگاه محدثان و فقها نیز در تعارض نیست.
ابنبابویه، محمد بن علی. (۱۴۱۶ق). التوحید. قم: مؤسسة النشر الإسلامی (جامعۀ مدرسین).
ابنحنبل، احمد بن محمد. (۱۴۱۶ق). مسند أحمد بن حنبل. بیروت: مؤسسة الرسالة.
ابنسیده، علی بن اسماعیل، (1421ق). المحکم و المحیط الأعظم. بیروت: دار الکتب العلمیه.
ابنعربی، محییالدین. (بیتا). الفتوحات المکیة. بیروت: دار الصادر.
ابنغضائری، احمد بن حسین. (۱۳۸۰). الرجال. قم: مؤسسۀ علمی و فرهنگی دارالحدیث.
ابنفارس، ابوالحسین. (۱۴۰۴ق). معجم مقاییس اللغة. قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
بحرانی یوسف بن احمد،(1423ق). الدّرر النجفیّة. بیروت: دارالمصطفی لإحیاء التراث.
بخاری، محمد بن اسماعیل. (۱۴۱۰ق). صحیح البخاری. قاهره: وزارة الاوقاف المجلس الاعلی للشئون الاسلامیة (لجنة إحیاء کتب السنة).
بهشتیپور، روحاالله. فصلنامه علمی پژوهشی کتاب قیّم، سال دوم (1391)، شمارة پنجم.
. بیهقى، ابو بکر. (1417ق). الأسماء و الصفات. بیروت: دارالجیل.
تسترى، سهل بن عبدالله. (1423ق). تفسیر التسترى. بیروت: دار الکتب العلمیة، منشورات محمد علی بیضون.
حلی، حسن بن علی. (۱۳۴۲). الرجال. تهران: دانشگاه تهران.
حر عاملی، محمد بن حسن. (1380ش). الجواهر السنیة فی الأحادیث القدسیه(کلیات حدیث قدسی). تهران: انتشارات دهقان
حر عاملی، محمد بن حسن. (۱۴09ق). وسائل الشیعة. قم: مؤسسة آل البیت (علیهم السلام).
دلبری، سید علی. (1391ش). آشنایی با اصول علم رجال. مشهد: دانشگاه علوم اسلامی رضوی.
سبزوارى، هادی بن مهدی. (1383ش). أسرار الحکم فی المفتتح و المختتم. قم: مطبوعات دینی.
سلیمانى آشتیانى، مهدى و درایتى، محمدحسین. (1387ش). مجموعه رسائل در شرح احادیثى از کافى. قم: دارالحدیث.
شیخ بهایی، محمد بن حسین.(1431ق). الأربعون حدیثًا. قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم. (۱۳۶۶ش). تفسیر القرآن الکریم (چاپ دوم). قم: بیدار.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم. (۱۹۸۱). الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم. (۱۳۶۶ش). شرح الأصول الکافی. تهران: مؤسسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
طبرسى، حسن بن فضل. (1412ق / 1370ش). مکارم الأخلاق، (چاپ چهارم). قم: بینا.
طریحی، فخر الدین بن محمد. (1375ش). مجمع البحرین. تهران: مرتضوی.
طوسی، محمد بن حسن. (۱۴۱۱ق). مصباح المتهجد و سلاح المتعبد. بیروت: مؤسسۀ فقه الشیعه.
طوسی، محمد بن حسن. (۱۴۲۰ق). فهرست کتب الشیعة و أصولهم و أسماء المصنفین و أصحاب الأصول. قم: مکتبة المحقق الطباطبائی.
طوسی مشهدی، محمد بن حسن. (1396ش). مرشد الخواص فی شرح بعض الآیات و الأحادیث المشکله. مشهد: مجمع البحوث الاسلامیه.
عارف اسفراینی، اسماعیل بن قربانعلی. (۱۳۸۳). أنوار العرفان. قم: بوستان کتاب.
عاملی (شهید اول)، محمد بن مکی. (بی تا). القواعد و الفوائد. قم: کتابفروشی مفید.
عصار، محمدکاظم. (۱۳۷۶). اجابة الدعاء فی مسألة البداء (مجموعه آثار عصار). تهران: امیرکبیر.
علامه حلی، حسن بن یوسف. (۱۴۰۲ق). رجال العلامة الحلی (چاپ دوم). قم: الشریف الرضی.
فیض کاشانی، محمد. (۱۳۸۳). أنوار الحکمة. قم: بیدار.
قطبالدین راوندى، سعید بن هبةالله. (1407ق). الدعوات (للراوندی) / سلوة الحزین. قم: انتشارات مدرسه امام مهدی (عجل الله تعالی فرجه).
کشی، محمد بن عمر. (۱۴۰۴ق). اختیار معرفة الرجال. قم: مؤسسة آل البیت علیهم السلام.
کفعمى، ابراهیم بن على عاملى. (1405 ق). المصباح للکفعمی (جنة الأمان الواقیة). قم: دار الرضی.
کلینی، محمد بن یعقوب. (۱۳۸۷). الکافی. قم: مؤسسۀ علمی فرهنگی دار الحدیث (سازمان چاپ و نشر).
مازندرانی، محمد بن صالح بن احمد. (1382ق). شرح الکافی. تهران: المکتبة الاسلامیه.
مجلسى، محمدباقر بن محمدتقى. (1403ق). بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار (علیهم السلام)، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
مجلسى، محمد باقر بن محمد تقى. (1404 ق). مرآة العقول فی شرح أخبار آل الرسول. تهران: دار الکتب الاسلامیه.
مجلسى، محمدتقى بن مقصودعلى (1406ق). روضة المتقین فی شرح من لا یحضره الفقیه (ط - القدیمة). قم: مؤسسۀ فرهنگی کوشانبور.
مصطفوی، حسن. (۱۴۰۲ق). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم. تهران: مرکز الکتاب للترجمة و النشر.
میرداماد، محمدباقر. (۱۳۷۴ش). القبسات. تهران: مؤسسۀ انتشارات و چاپ دانشگاه تهران.
نجاشی، احمد بن علی. (۱۳۶۵ش). رجال النجاشی. قم: مؤسسة النشر الإسلامی (جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة).