نقد قابلیت ادراک در هوش مصنوعی بر اساس نظریه اتحاد عالم و معلوم در حکمت متعالیه

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکده علوم انسانی، واحد گرگان، دانشگاه آزاد اسلامی،گرگان، ایران

2 نویسندۀ مسئول، استادیار گروه الهیات و معارف اسلامی، دانشکده علوم انسانی، واحدگرگان، دانشگاه آزاداسلامی،گرگان،ایران

3 استادیار گروه معارف اسلامی، دانشگاه علوم پزشکی شاهرود،شاهرود،ایران

چکیده

مسئله‌ی علمیت در هوش مصنوعی یکی از چالش‌های اساسی در مرز میان فلسفه‌ی ذهن و فناوری شناختی نوین به‌شمار می‌رود. این مقاله با هدف نقد مبنای علم در سامانه‌های هوش مصنوعی، به بازخوانی نظریه‌ی اتحاد عالم و معلوم در حکمت متعالیه می‌پردازد؛ نظریه‌ای که علم را نحوی از وجود می‌داند و آن را مشروط به فاعلیت آگاهانه، تجرد نفس و حضور معلوم نزد عالم می‌سازد. در مقابل، ساختار شناختی AI بر پردازش داده‌ها مبتنی است، بدون آن‌که ادراک حضوری یا آگاهی‌ای نسبت به محتوای پردازش‌شده داشته باشد؛ چیزی که جان سرل از آن با عنوان «نحو بدون معنا» یاد می‌کند. پژوهش حاضر با رویکردی تحلیلی-مقایسه‌ای و با تکیه بر مبانی فلسفه‌ی اسلامی، نشان می‌دهد که علم در AI فاقد بنیاد وجودی است و صرفاً به شبه‌ادراک شباهت دارد. این تمایز، پیامدهایی معرفت‌شناختی و اخلاقی در پی دارد؛ از جمله این‌که سامانه‌های ماشینی به دلیل فقدان علم حضوری، نمی‌توانند دارای نیت، قصد یا مسئولیت‌پذیری اخلاقی باشند. بر این اساس، مفاهیم فقهی‌ای چون قصد و تعمد که بر فاعلیت آگاهانه مبتنی‌اند، در مورد موجودات غیرشعورمند چون AI صادق نیستند و نمی‌توان احکام انسانی را بر آنان بار کرد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

Criticism of the basis of scientificity in artificial intelligence based on the theory of the unity of the world and the known in transcendental wisdom

نویسندگان [English]

  • Ali Saghiry 1
  • Mehdi Afchengi 2
  • ebrahim baghshani 3
1 PhD Candidate, Department of Islamic Philosophy and Theology, Faculty of Theology and Islamic Studies, Islamic Azad University, Gorgan Branch, Gorgan, Iran.
2 Assistant Professor, Department of Islamic Philosophy and Theology, Faculty of Theology and Islamic Studies, Islamic Azad University, Gorgan, Iran (Corresponding Author).
3 Assistant Professor, Department of Islamic Studies, Faculty of Theology and Islamic Studies, Shahroud University of Medical Sciences, Shahroud, Iran.
چکیده [English]

The problem of knowledge attribution in artificial intelligence (AI) lies at the core of debates in both philosophy of mind and emerging cognitive technologies. This paper critiques the foundation of knowledge in AI by revisiting the theory of the unity of the knower and the known in ḥikmat al-mutaʿāliya (Transcendent Philosophy). According to this theory, knowledge is a mode of existence that requires conscious agency, the immateriality of the soul, and the presence of the known to the knower. In contrast, AI systems merely process data without awareness or presence-based perception—a phenomenon John Searle refers to as “syntax without semantics.” Using an analytical-comparative method grounded in Islamic philosophical thought, this study argues that AI lacks an ontological foundation for genuine knowledge, resulting in what may be called pseudo-cognition. This ontological distinction entails significant epistemological and ethical consequences. In particular, since AI systems are devoid of ʿilm ḥuḍūrī (knowledge by presence), they cannot possess intention, volition, or moral responsibility. Consequently, legal-ethical concepts such as qaṣd (intention) and taʿammud (deliberateness), which rely on conscious agency, are inapplicable to non-conscious entities like AI. Thus, human-specific moral and legal judgments cannot be extended to artificial agents.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Face-to-face knowledge
  • '؛ Unity of the known and the known
  • '؛ Artificial intelligence
  • '؛ '؛ Transcendental wisdom
آموزه‌های فلسفۀ اسلامی

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از تاریخ 06 دی 1404

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار