,
نوع مقاله : علمی پژوهشی
چکیده
مسئلۀ «تشکیک» از بنیادی‌ترین مباحث فلسفۀ اسلامی است که نقش تعیین‌کننده‌ای در تکوین حکمت متعالیه و گذار از اصالت ماهیت به اصالت وجود داشته است. این مفهوم در مدرسۀ شیراز و در میان فیلسوفانی چون جلال‌الدین دوانی، غیاث‌الدین دشتکی و علامه ملاعبدالله یزدی، محور تأملات دقیق و مناظرات عمیق حِکمی بوده است. پژوهش حاضر با رویکردی توصیفی–تحلیلی و بر اساس مطالعۀ رسالۀ التشکیک ملاعبدالله یزدی و حواشی او بر شرح تجرید قوشچی، به بررسی سیر تحول دیدگاه وی از گرایش به اصالت ماهیت تا تأکید نهایی بر اصالت وجود می‌پردازد. روش پژوهش، تحلیل متنی تطبیقی بر اساس مقایسۀ آرای دوانی، دشتکی و یزدی، همراه با استخراج دیدگاه نهایی یزدی در حاشیه‌های فلسفی و منطقی اوست. یافته‌ها نشان می‌دهد که ملاعبدالله ابتدا با استاد خود غیاث‌الدین دشتکی در پذیرش تشکیک در ماهیات همسو است، اما در تأملات نهایی، با صراحت، وجود را اصیل، و ماهیت را اعتباری دانسته و قلمرو تشکیک را منحصر در حقیقت خارجی وجود می‌داند. این تغییر نگرش زمینه‌ساز اتصال حلقه‌های فکری مدرسۀ شیراز به مبانی حکمت متعالیۀ صدرایی است. در نتیجه، می‌توان نظریۀ یزدی را یکی از حلقه‌های تکاملی در گذار فلسفۀ اسلامی از تشکیک مفهومی به تشکیک وجودی دانست؛ حلقه‌ای که نقش آن در پیوند اندیشه‌های مکتب شیراز با مکتب اصفهان و تکون فلسفۀ ملاصدرا بنیادین است.
- ابنسینا. (۱۴۰۴). الشفاء. قم: انتشارات مکتبۀ آیه‌الله المرعشی النجفی.
- ابنسینا. (۱۳۷۳). الاشارات و التنبیهات. قم: دارالبلاغه.
- ابنسینا. (۱۳۷۱). المباحثات، (مقدمه و تحقیق محسن بیدارفر). تهران: بیدار.
- ابنسینا. (۱۴۰۴). التعلیقات، (تصحیح عبدالرحمن بدوی). بیروت: مکتبة الاعلام الاسلامی.
- ابن‌ترکه، صائن‌الدین. (۱۳۶۰). تمهید القواعد، (تصحیح و تحقیق سید جلال‌الدین آشتیانی). تهران: انتشارات وزارت فرهنگ و آموزش عالی.
- ارسطو. (۱۳۸۶). متافیزیک، (ترجمۀ شرف‌الدین خراسانی). تهران: امیرکبیر.
- افلاطون. (۱۳۵۷)، (ترجمۀ محمدحسن لطفی). تهران: خوارزمی.
- ایجی جرجانی، عضدالدین. (۱۳۲۵). شرح المواقف. قم: انتشارات الشریف الرضی.
- بهمنیار. (۱۳۷۵). التحصیل. تهران: دانشگاه تهران.
- تفتازانی. (۱۴۱۲). شرح المقاصد. قم: شریف رضی.
- تفتازانی. (۱۹۱۲). تهذیب المنطق. مصر: مطبعة السعادة.
- دشتکی، غیاث‌الدین منصور. (۱۳۸۶). مجموعۀ مصنفات، (به کوشش عبدالله نورانی). تهران: دانشگاه تهران و انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
- دوانی، جلال‌الدین. (۱۳۸۱). سبع رسائل، (تحقیق دکتر احمد تویسرکانی). تهران: میراث مکتوب.
- سهروردی. (۱۳۷۳). حکمة الاشراق، (به کوشش هانری کربن). تهران: مؤسسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
- صمصامی، حسن. (۱۴۰۳). تحلیل تطبیقی حاشیۀ ملاعبدالله یزدی بر شرح دوانی. پژوهشنامۀ فلسفۀ اسلامی، 17(1)
- طوسی، خواجه نصیرالدین. (۱۳۷۵). شرح الاشارات و التنبیهات، (ج. ۲). قم: نشر البلاغه.
- طوسی، خواجه نصیرالدین. (۱۴۰۵). تلخیص المحصل، بیروت: دار الأضواء.
- طوسی، خواجه نصیرالدین. (۱۳۸۳). أجوبة المسائل النصیریه. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی.
- ملاصدرا. (۱۹۸۱). الاسفار الاربعة. بیروت: دار احیاء التراث العربى.
- ملاصدرا. (۱۳۶۳). المشاعر، (به اهتمام هانری کربن). تهران: انتشارات طهوری.
- یزدی، ملاعبدالله. (۱۴۱۲). الحاشیة علی تهذیب المنطق. قم: مؤسسۀ النشر الاسلامی.
- یزدی، ملاعبدالله. (بی‌تا الف). رسالة التّشکیک. نسخۀ خطی، تهران: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
- یزدی، ملاعبدالله. (بی‌تا ب). حاشیةٌ علی الحاشیة القدیمة (در امور عامه: جوهر و عرض). نسخۀ خطی، تهران: کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران، ش ۷۰۶۲/۳، برگ ۷۳ب.
- یزدی، ملاعبدالله. (بی‌تا الف). حاشیة علی الحاشیة القدیمة، نسخه آستان قدس رضوی.
- یزدی، ملاعبدالله. (بی‌تا ج). حاشیةٌ علی الحاشیة القدیمة. نسخۀ خطی، مشهد: کتابخانۀ آستان قدس رضوی، برگ ۸۹ الف.
- یزدی، ملاعبدالله. (بی‌تا الف). حاشیة علی الحاشیة القدیمة، نسخۀ کتابخانۀ مرعشی.
- یزدی، ملاعبدالله. (بی‌تا د). حاشیةٌ علی الحاشیة القدیمة. نسخۀ خطی، قم: کتابخانۀ آیت‌الله مرعشی نجفی، ش ۱۱۲۷۲/۲، برگ ۱۳۱ الف.
)