نویسندگان
1
نویسنده مسئول، دکتری حکمت متعالیه ، دانشکدۀ الهیات، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران
2
طلبه سطح سه، رشتۀ کلام، مدرسۀ علمیۀ عالی نواب، مشهد، ایران
,
نوع مقاله : علمی پژوهشی
چکیده
بی‌تردید خواجه نصیرالدین طوسی از نوادر و نوابغ علمی جهان اسلام است. این شخصیت برجسته درزمینۀ علوم مختلفی نظیر فلسفه، کلام، منطق، ریاضیات و نجوم صاحب‌نظر بوده است و نظریات علمی وی در مواضع متعددی جنبۀ ابداعی و تأسیسی دارد. در میان آثار علمی خواجه نصیرالدین طوسی، کتاب «اوصاف الاشراف» درزمینۀ عرفان و سیروسلوک عملی از جایگاه خاصی برخوردار است؛ چه اینکه خواجۀ طوسی که بیشتر به‌عنوان دانشمندی کلامی‌فلسفی شناخته می‌شود، در این کتاب در قامت عارفی مبرز ظاهر گشته و به‌نحوی نسبتاً مفصل به تبیین مقامات و منازل سیروسلوک در عرفان عملی می‌پردازد. به‌نحوی که می‌توان اثر او را در قالب یک نظام‌واره و الگوی عرفان عملی معرفی نمود. در این اثر، خواجه به معرفی یک نظام سلوکی عرفانی با مؤلفه‌های مشخص نظیر «نیت و تفکر»، «صدق»، «انابت»، «محبت»، «مراقبت و محاسبه»، «اخلاص»، «توحید» و... می‌پردازد. هدف نوشتار پیش رو آن است که ضمن تبیین هریک از مؤلفه‌های فوق، آن‌ها را در سنجۀ حکمت و برهان نیز بسنجد تا جنبۀ عقلانی و استدلالی این مؤلفه‌ها آشکار گردد و مشخص گردد که برخلاف برخی از دیدگاه‌ها، میان دستورالعمل‌های سلوکی و عرفانی با آموزه‌های عقلی تباین وجود ندارد.
- قرآن کریم
- تلمسانی، سلیمان بن علی. (1371ش). شرح منازل السائرین الى الحق المبین. قم: بی‌نا.
- حسینی طهرانی، سیدمحمدحسین. (1386). رسالة لبّ اللباب. مشهد: انتشارات علامه طباطبایی.
- خمینی، سیدروح‌الله. (1376). مصباح الهدایة الی الخلافة والولایة. تهران: مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی.
- شیرازی، صدرالدین محمد بن ابراهیم (ملاصدرا). (1981). الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
- شیرازی، صدرالدین محمد بن ابراهیم (ملاصدرا). (1422). شرح الهدایة الاثیریة. بیروت: مؤسسة التاریخ العربی.
- شیرازی، صدرالدین محمد بن ابراهیم (ملاصدرا). (1383). شرح اصول کافی، (تحقیق محمد خواجوی). تهران: مؤسسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
- شیرازی، صدرالدین محمد بن ابراهیم (ملاصدرا). (1417). الشواهد الربوبیة فی المناهج السلوکیة. بیروت: مؤسسة التاریخ العربی.
- صفا، ذبیح‌الله. (1369). تاریخ ادبیات در ایران. تهران: فردوس.
- طباطبایی، سیدمحمدحسین. (1394ق). نهایة الحکمة. قم: انتشارات امام‌خمینی.
- طباطبایی، سیدمحمدحسین. (1416). نهایة الحکمة. قم: جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة.
- طوسی، نصیرالدین. (1373). اوصاف الاشراف. تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى.
- فامیل دردشتی، سعید؛ حسن‌بیگی، مهرداد. (1403). «بازخوانی تحلیلی‌ـ‌نظری مؤلفه‌ها و راهبردهای نظام سلوکی میرزا جواد ملکی تبریزی(ره) و تطبیق آن با اصول و مبانی حکمی و برهانی». آموزه‌های فلسفۀ اسلامی، 18 (33). 223ـ249. https://doi.org/10.30513/ipd.2024.5736.1492
- فیض کاشانى، محمد محسن. (1406ق). الوافی. اصفهان: کتابخانۀ امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام.
- قیصری، داود. (1376). شرح فصوص الحکم، (تصحیح سیدجلال آشتیانی). تهران: امیرکبیر.
- کازرونی، آسیه. (1386). «توضیح الاخلاق خلیفه سلطان تحریری از اخلاق ناصری خواجه نصیرالدین طوسی». فرهنگ. شمارۀ 61 و 62، ص575-594.
- کربن، هانری. (1386). «ابسال به‌عنوان رمز مقام «آدمی» در عرفان؛ تأویل خواجه نصیرالدین طوسی از داستان سلامان و ابسال»، (ترجمۀ انشاءالله رحمتی). اطلاعات حکمت و معرفت. 2(11)، ص22-29.
- کلینی، محمد بن یعقوب. (1407ق). الکافی. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
- محمودی، سیداحمد؛ حسینی، سعیدةالسادات؛ ملکوتی‌خواه، اسماعیل. (1399). «تأثیر قاعدۀ حسن‌وقبح عقلی بر آرای اخلاقی خواجه نصیرالدین طوسی». پژوهش‌نامۀ اخلاق. 13(48)، 162-143. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.22287264.1399.13.48.7.
)