نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسندگان

• سیدروح الله نورافشان ¹
• ابراهیم شیرعلی نیا ²
• مریم باروتی ³
• محمدحسین زارعی رضائی ⁴

¹ دانشجوی دکتری مدرسی مبانی نظری اسلام، دانشکدگان فارابی دانشگاه تهران، تهران، ایران.

² دانش‌آموختۀ دکتری فلسفه، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.

³ استادیار، گروه آموزش منطق و فلسفه، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران.

⁴ استادیار، گروه آموزشی الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران.

چکیده

مبنای «الهیات تنزیهی» نزد قاضی سعید را می‌توان با دو رویکرد جدا و هرچند به هم وابسته، جست‌وجو نمود: رویکرد وجودشناختی و رویکرد معرفت‌شناختی. نظام معرفت‌شناختی اندیشۀ قاضی سعید، سازوار با جهان‌های سه‌گانة «حس، نفس و عقل» ترسیم می‌گردد. جهان‌های مخلوقی که با حفظ تناسب و سنخیت، در دستگاه معرفتی «حس، خیال و عقل» شناخته می‌شوند و «تعریف و توصیف»ی از هر یک به دست می‌آید. از دیدگاه قاضی سعید قمی، علم، «احاطه» بر شیء است و شناخت، مستلزم نوعی «رؤیت» است. شناخت حسی و خیالی، با «وقوع بر شیء و وصول به آن» همراه است و شناخت عقلی با «بازگشت عاقل به خود و مشاهدۀ معقول» حاصل می‌شود و مستلزم نوعی «رؤیت» و «سنخیت» است، اگرچه ممکن است نوع دیگری از علم، غیر از «حس، خیال و عقل» وجود داشته باشد که مستلزم «سنخیت و مثلیت» نبوده و به «وجود معلوم» وابسته نباشد. محدودیت‌های فرایند علم‌یابی انسان، توانایی عبور از مرزهای اثباتی شناخت ذات و صفات الهی را سلب می‌کند و «الهیاتی تنزیهی» را بنا می‌نهد که با شناخت حد انسان و اعتراف او به عجز از شناخت کنه و کیفیت ذات و صفات الهی همراه است. الهیات تنزیهی، مبنای تعظیم و اجلال خدای تعالی و توجه به صفات فعل الهی، راه محبت و عشق به حضرت او جلّ‌جلاله است.

کلیدواژه‌ها

• الهیات تنزیهی
• قاضی سعید قمی
• معرفت‌شناسی
• مراتب سه‌گانۀ شناخت

موضوعات

• فلسفه اسلامی

عنوان مقاله [English]

The Epistemological Foundation of Apophatic Theology (Ilāhiyyāt-e Tanzīhī) n Qāḍī Saʿ īd Qummī

نویسندگان [English]

• Seyyed Ruhollah Noorafshan ¹
• Ebrahim Shir Ali Nia ²
• Maryam Baruti ³
• Mohammad Hossein Zarei Rezaei ⁴

¹ PhD Student in Islamic Studies Teaching (Foundations of Islamic Thought), Farabi Campus, University of Tehran, Tehran, Iran.

² PhD Graduate in Philosophy, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran.

³ Assistant Professor, Department of Logic and Philosophy Education, Farhangian University, Tehran, Iran.

⁴ Assistant Professor, Department of Theology and Islamic Studies, Farhangian University, Tehran, Iran.

چکیده [English]

The basis of "Apophatic Theology" (Ilāhiyyāt-e Tanzīhī) in the thought of Qāḍī Saʿīd can be sought through two distinct yet interrelated approaches: the ontological approach and the epistemological approach. The epistemological system of Qāḍī Saʿīd's thought is delineated in harmony with the three worlds of " sense (ḥiss), the soul (nafs), and intellect (ʿaql)." These created worlds, while maintaining proportionality and homogeneity, are known within the cognitive apparatus of "sense, imagination (khayāl), and intellect," and a definition and description of each is obtained. From Qāḍī Saʿīd Qummī's viewpoint, knowledge (ʿilm) is encompassment of a thing, and cognition necessitates a kind of "vision" (ruʿyah). Sensory and imaginative cognition is accompanied by "occurrence upon the thing and attainment to it," while intellectual cognition is achieved through "the return of the intellective subject (ʿāqil) to itself and the observation of the intelligible (maʿqūl)," requiring a kind of "vision" and "homogeneity" (sinhīyat). Although there may be another type of knowledge, other than "sense, imagination, and intellect," which does not require homogeneity and similitude (mithliyyat) and is not dependent on the "existence of the known" (wujūd-e maʿlūm). The limitations of the human process of acquiring knowledge deprive it of the ability to cross the positive boundaries of knowing the Divine Essence and Attributes, thus establishing an "Apophatic Theology." This theology is accompanied by the recognition of human limits and his admission of inability to comprehend the reality (kunh) and modality of the Divine Essence and Attributes. Apophatic Theology is the foundation for glorifying and venerating God Almighty and focusing on the Divine Attributes of Action (ṣifāt-e fiʿlī), and it is the path of love and devotion to His Presence, the Glorified and the Exalted.

کلیدواژه‌ها [English]

• Apophatic Theology (Ilāhiyyāt-e Tanzīhī)
• Qāḍī Saʿīd Qummī
• Epistemology
• Triadic Levels of Cognition