تعمیم احساسات ثابت در نظریۀ اعتباریات علامه به اقتضائات ذاتی اشیاء و ربط هست‌ها به بایدها

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار، گروه فلسفۀ اسلامی، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایران.

2 دانشجوی کارشناسی ارشد فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایران.

چکیده

مسئلۀ ارتباط اعتباریات با واقعیت و ربط هست‌ها به بایدها از مهم ترین و مشکل‌ترین مباحث علوم تحلیلی است. طرح و تبیین ادراکات اعتباری و نحوۀ پیدایش آن‌ها، توسط علامه طباطبایی نقطۀ عطفی در این حوزه محسوب می‌شود. از طرفی، ابتنای اعتبارات بر ادراکات و احساسات انسانی در نظریۀ ایشان، منشأ طرح مسائل مناقشه‌آمیز در اطلاق و نسبیت این اعتبارات شده است. سؤال تحقیق این است که آیا می‌توان با طرح پیوند میان اعتبارات و اقتضائات ذاتی اشیا، و تقویت مبنای علامه، تقریری از این بحث ارائه کرد که در مواجهه با اشکالات موفقیت بیشتری داشته باشد؟ به نظر می‌رسد حسب ظاهر  تعبیر علامه، اگرچه اعتبارهایی چون وجوب و باید و خوبی و بدی برخاسته از نیازها و احساسات متغیر است، اما برخلاف برخی برداشت‌ها، در نظر ایشان این امور، اعتبار محض و نسبی نبوده و ریشه در نیازها و ساختمان تکوینی انسان و احساسات ثابت او دارند. در این مقاله به روش تحلیلی به مسئلۀ اعتباریات از دیدگاه علامه و جهت پیوند آن با واقع پرداخته و با ارجاع منشأ اعتبار به اقتضائات ذاتی، تلاش شده است مبنای علامه مورد تأکید و تقویت قرار گیرد و ربط اعتبار به واقع و هست به باید به‌نحو ذاتی تبیین گردد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Generalizing Stable Emotions in Allameh Tabataba'i's Theory of Iʿtibāriyāt (Conventional Perceptions) to the Intrinsic Requirements of Things and the Relation between “Is” and “Ought”

نویسندگان [English]

  • Gholamali Moghadam 1
  • Amirhasan Sharifi Torbaty 2
1 Assistant Professor, Department of Islamic Philosophy, Razavi University of Islamic Sciences, Mashhad, Iran.
2 Master's Student in Islamic Philosophy and Theology, Razavi University of Islamic Sciences, Mashhad, Iran.
چکیده [English]

The problem of the connection between conventional perceptions (iʾtibāriyāt) and reality, and the relation of "is" to "ought," is one of the most important and difficult discussions in the analytical sciences. The formulation and explanation of conventional perceptions (idrākāt iʾtibāriyya) and their manner of emergence by Allamah Tabataba'i is considered a turning point in this field. On the other hand, the foundation of these conventions upon human perceptions and emotions in his theory has given rise to controversial issues concerning their absoluteness or relativity. The central question of this study is whether, by establishing a connection between these conventions and the inherent requirements (iqtiḍāʾāt dhātiyya) of things, and by strengthening Allamah's foundation, a more robust account can be formulated—one that is more successful in addressing prevailing objections? It seems that according to Allamah's expression, although conventions such as obligation, ought, goodness and badness arise from variable needs and emotions, contrary to some interpretations, in his view these matters are not purely relative conventions; rather, they are rooted in the needs, innate constitution, and stable emotions of humans. In this article, using an analytical method, the issue of conventional perceptions from Allamah's perspective and its connection to reality is addressed, and by tracing the origin of the convention to inherent requirements, an attempt is made to emphasize and strengthen Allamah's foundation, and to explain the connection of the convention to reality and "is" to "ought" in an inherent manner.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Allamah Tabataba'i
  • Allamah's Iʿtibāriyāt (Conventional Perceptions)
  • Relation of "Ought" to "Is
  • " Critique of Conventional Perceptions
  1. آزادبخت، باقر. (۱۳۹۰). بازخوانی نظریۀ اعتباریات و پاسخی به نقدها. پژوهش‌های اخلاقی، ۲ (۲)، ۱۳۵-۱۶۲.
  2. برهان مهریزی، مهدی. (۱۳۹۹). اعتباریات از نگاه المیزان. معرفت فلسفی، ۱۷ (۳)، ۶۹-۸۶.
  3. ترکاشوند، احسان؛ میرسپاه، اکبر. (۱۳۸۹). تفسیر نو از اعتباریات علامه طباطبایی با نگاهی تطبیقی به رساله اعتباریات و تفسیر المیزان. معرفت فلسفی، ۸ (۱)، ۲۵-۵۴.
  4. جوادی، محسن؛ محمدی شیخی، قباد. (۱۳۸۷). معناشناسی حسن و قبح از دیدگاه عالمان مسلمان. فصلنامه فلسفه و کلام اسلامی دانشگاه شهید بهشتی، ۸ (۳)، ۴۵-۷۴.
  5. راغب اصفهانی، حسین بن محمد. (۱۴۱۲ق). مفردات الفاظ القرآن. بیروت-لبنان: دارالشامیه.
  6. رحمتی، انشاالله؛ حیدریان، لیلی. (۱۳۹۱). اعتباریات در فلسفۀ اخلاق علامه طباطبایی و مقایسة آن با رویکرد ناشناخت‌گرایی در فرااخلاق. پژوهش‌های معرفت‌شناختی، ۱ (۲)، ۹۲-۱۰۷.
  7. رمضانی، رضا. (۱۳۹۵). آرای اخلاقی علامه طباطبایی. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشۀ اسلامی.
  8. شریعتی سبزواری، محمدباقر. (۱۳۸۷). تحریری بر اصول فلسفه و روش رئالیسم. قم: بوستان کتاب.
  9. طباطبایی، سیدمحمدحسین. (بی‌تا). اصول فلسفه و روش رئالیسم. (مرتضی مطهری، مقدمه‌نویس و معلق)، تهران: صدرا.
  10. طباطبایی، سیدمحمدحسین. (۱۳۷۴). ترجمه تفسیر المیزان. قم: انتشارات جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
  11. طباطبایی، سید محمدحسین. (۱۳۸۷). مجموعه رسائل. قم: بوستان کتاب.
  12. طباطبایی، سید محمدحسین. (۱۳۹۷). مجموعه آثار. (سید هادی خسروشاهی، به کوشش)، قم: بوستان کتاب.
  13. فاضلی، احمد؛ تاجیک چوبه، محمد. (۱۴۰۱). تبیین اعتبار حسن و قبح در نظام اعتباریات علامه طباطبایی و راهکاری درون‌ساختاری برای گریز از نسبیت اخلاقی. معرفت فلسفی، ۲۰ (۲)، ۱۱۱-۱۲۸.
  14. کاشی‎‎زاده، محمد. (۱۳۹۶). تقریری واقع‌گرایانه از اعتباریات علامه طباطبایی(ره). قبسات، ۲۲ (۸۵)، ۱-۱۸.
  15. مظفر، محمدرضا. (۱۳۶۶). المنطق. قم: اسماعیلیان.
  16. مظفر، محمدرضا. (۱۳۷۳). اصول الفقه. قم: مکتب الاعلام الاسلامی.
  17. نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد. (۱۳۸۶). شرح الاشارات و التنبیهات. (حسن حسن‌زاده آملی، محقق). قم: بوستان کتاب.