بازخوانی جایگاه عقل به‌مثابۀ ابزار شناخت در اندیشۀ جاحظ؛ رویکردی کیفی

نوع مقاله : ترویجی

نویسندگان

1 دانشیار، گروه علوم تربیتی، دانشکدۀ علوم تربیتی و روان‌ شناسی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران.

2 دانش‌آموختۀ دکتری فلسفۀ تعلیم و تربیت، گروه علوم تربیتی، دانشکدۀ علوم تربیتی و روان‌ شناسی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران.

3 دانشجوی کارشناسی ارشد تاریخ و فلسفۀ آموزش و پرورش، گروه علوم تربیتی، دانشکدۀ علوم تربیتی و روان‌ شناسی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران.

چکیده

 
عقل به‌عنوان یکی از ارکان معرفت‌شناسی در تفکر اسلامی، همواره مورد توجه متفکران بوده است. این پژوهش با هدف تبیین جایگاه عقل در اندیشۀ ابوعثمان عمرو بن بحر جاحظ (160-255ق)، متفکر برجستۀ معتزلی، به بررسی نقش آن در نظام معرفت‌شناختی وی می‌پردازد. برخلاف فیلسوفان مشایی مانند فارابی و ابن‌سینا که بر جنبه‌های نظری عقل تأکید داشتند، جاحظ عقل را ابزاری عملی و چندمنظوره می‌دانست که در کنار تجربه و وحی، به شناخت جهان و اصلاح رفتار اجتماعی یاری می‌رساند. این مطالعه با روش تحلیل محتوای کیفی، آثار کلیدی جاحظ شامل البیان و التبیین، الحیوان، البخلاء و الرسائل را بررسی کرده و نشان داده است که وی با تلفیق عقل، تجربه و وحی، رویکردی نوآورانه به معرفت‌شناسی اسلامی ارائه داد. این دیدگاه، جاحظ را در میانۀ عقل‌گرایی مشایی و نقل‌گرایی اشعری قرار می‌دهد و بر تأثیر او در شکل‌گیری تجربه‌گرایی اسلامی تأکید دارد. پژوهش حاضر پیشنهاد می‌کند که مطالعۀ بیشترِ اندیشۀ جاحظ می‌تواند به درک عمیق‌تر تاریخ فلسفۀ اسلامی کمک کند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Revisiting the Role of Reason as a Tool of Knowledge in the Thought of al-Jāhiz; A Qualitative Approach

نویسندگان [English]

  • RezaAli Nowrozi 1
  • Jaber Eftekhari 2
  • Ashraf Sadat Mirza-Safi Naeini, 3
1 Associate Professor, Department of Educational Sciences, Faculty of Education and Psychology, University of Isfahan, Isfahan, Iran.
2 PhD Graduate in Philosophy of Education, Department of Educational Sciences, Faculty of Education and Psychology, University of Isfahan, Isfahan, Iran.
3 Master's Student in the History and Philosophy of Education, Department of Educational Sciences, Faculty of Psychology and Educational Sciences, University of Isfahan, Isfahan, Iran.
چکیده [English]

Reason (‘aql), as one of the pillars of epistemology in Islamic thought, has always been a subject of attention for thinkers. This research aims to examine the role of Reason in the thought of Abū ‘Uthmān ‘Amr ibn Baḥr al-Jāḥiẓ (160-255 AH), the prominent Mu‘tazilite scholar, by investigating its place in his epistemological system. Unlike Peripatetic philosophers such as al-Farabi and Ibn Sina (Avicenna), who emphasized the theoretical aspects of reason, al-Jāḥiẓ viewed reason as a practical and multifaceted tool that, alongside experience and revelation, aids in understanding the world and reforming social behavior. Using a qualitative content analysis method, this study examines key works of al-Jāḥiẓ, including al-Bayān wa al-Tabyīn, al-Ḥayawān, al-Bukhalāʾ, and al-Rasāʿil. It demonstrates that by integrating reason, experience, and revelation, he presented an innovative approach to Islamic epistemology. This perspective places al-Jāḥiẓ between the rationalism of the Peripatetics and the textualism of the Ash‘arites, highlighting his influence on the formation of Islamic empiricism. The present research suggests that further study of al-Jāḥiẓ’s thought can contribute to a deeper understanding of the history of Islamic philosophy.

کلیدواژه‌ها [English]

  • al-Jāḥiẓ
  • Reason (‘Aql)
  • Islamic Epistemology
  • Mu‘tazila
  • Empiricism
  • Revelation (Waḥy)
  • Practical Reason (‘Aql-e ‘Amalī)
  1. امینی، رضا. (۱۴۰۱). واکاوی اندیشه‌های جاحظ دربارۀ ترجمه و معنا در کتاب الحیوان. پژوهشنامه انتقادی متون و برنامه‌های علوم انسانی، 22(7)، 115-134.
  2. پل، شارل. (۱۳۶۳). الجاحظ (محمد علوی مقدم، مترجم). تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
  3. جاحظ، ابوعثمان عمرو بن بحر. (۱۳۸۸). البخلاء (محمدرضا شفیعی کدکنی، مترجم). تهران: سخن.
  4. جاحظ، ابوعثمان عمرو بن بحر. (۱۴۰۹ق). البیان و التبیین (عبدالسلام محمد هارون، مصحح). بیروت: دار و مکتبة الهلال.
  5. جاحظ، ابوعثمان عمرو بن بحر. (۱۴۰۹ق). الحیوان (عبدالسلام محمد هارون، مصحح). بیروت: دار و مکتبة الهلال.
  6. جاحظ، ابوعثمان عمرو بن بحر. (۱۴۱۱ق). الرسائل (عبدالسلام محمد هارون، مصحح). بیروت: دار و مکتبة الهلال.
  7. جبر، جمیل. (۱۹۶۹). الجاحظ فی حیاته و أدبه و فکره. بیروت: دار الکتاب اللبنانی.
  8. حاجری، طه. (۱۴۰۳ق). الجاحظ. بیروت: دار العلم للملایین.
  9. ذکاوتی‌قراگزلو، علیرضا. (۱۳۸۰). جاحظ. طرح نو، 36–45.
  10. ذکاوتی‌قراگزلو، علیرضا. (۱۳۸۲). زندگی و آثار جاحظ. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
  11. فخرایی، مجید. (۱۳۹۱). تاریخ فلسفه در اسلام. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.