نویسندگان
1
دانشیار، گروه علوم تربیتی، دانشکدۀ علوم تربیتی و روان شناسی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران.
2
دانش‌آموختۀ دکتری فلسفۀ تعلیم و تربیت، گروه علوم تربیتی، دانشکدۀ علوم تربیتی و روان شناسی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران.
3
دانشجوی کارشناسی ارشد تاریخ و فلسفۀ آموزش و پرورش، گروه علوم تربیتی، دانشکدۀ علوم تربیتی و روان شناسی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران.
چکیده
عقل به‌عنوان یکی از ارکان معرفت‌شناسی در تفکر اسلامی، همواره مورد توجه متفکران بوده است. این پژوهش با هدف تبیین جایگاه عقل در اندیشۀ ابوعثمان عمرو بن بحر جاحظ (160-255ق)، متفکر برجستۀ معتزلی، به بررسی نقش آن در نظام معرفت‌شناختی وی می‌پردازد. برخلاف فیلسوفان مشایی مانند فارابی و ابن‌سینا که بر جنبه‌های نظری عقل تأکید داشتند، جاحظ عقل را ابزاری عملی و چندمنظوره می‌دانست که در کنار تجربه و وحی، به شناخت جهان و اصلاح رفتار اجتماعی یاری می‌رساند. این مطالعه با روش تحلیل محتوای کیفی، آثار کلیدی جاحظ شامل البیان و التبیین، الحیوان، البخلاء و الرسائل را بررسی کرده و نشان داده است که وی با تلفیق عقل، تجربه و وحی، رویکردی نوآورانه به معرفت‌شناسی اسلامی ارائه داد. این دیدگاه، جاحظ را در میانۀ عقل‌گرایی مشایی و نقل‌گرایی اشعری قرار می‌دهد و بر تأثیر او در شکل‌گیری تجربه‌گرایی اسلامی تأکید دارد. پژوهش حاضر پیشنهاد می‌کند که مطالعۀ بیشترِ اندیشۀ جاحظ می‌تواند به درک عمیق‌تر تاریخ فلسفۀ اسلامی کمک کند.
- امینی، رضا. (۱۴۰۱). واکاوی اندیشه‌های جاحظ دربارۀ ترجمه و معنا در کتاب الحیوان. پژوهشنامه انتقادی متون و برنامه‌های علوم انسانی، 22(7)، 115-134.
- پل، شارل. (۱۳۶۳). الجاحظ (محمد علوی مقدم، مترجم). تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
- جاحظ، ابوعثمان عمرو بن بحر. (۱۳۸۸). البخلاء (محمدرضا شفیعی کدکنی، مترجم). تهران: سخن.
- جاحظ، ابوعثمان عمرو بن بحر. (۱۴۰۹ق). البیان و التبیین (عبدالسلام محمد هارون، مصحح). بیروت: دار و مکتبة الهلال.
- جاحظ، ابوعثمان عمرو بن بحر. (۱۴۰۹ق). الحیوان (عبدالسلام محمد هارون، مصحح). بیروت: دار و مکتبة الهلال.
- جاحظ، ابوعثمان عمرو بن بحر. (۱۴۱۱ق). الرسائل (عبدالسلام محمد هارون، مصحح). بیروت: دار و مکتبة الهلال.
- جبر، جمیل. (۱۹۶۹). الجاحظ فی حیاته و أدبه و فکره. بیروت: دار الکتاب اللبنانی.
- حاجری، طه. (۱۴۰۳ق). الجاحظ. بیروت: دار العلم للملایین.
- ذکاوتی‌قراگزلو، علیرضا. (۱۳۸۰). جاحظ. طرح نو، 36–45.
- ذکاوتی‌قراگزلو، علیرضا. (۱۳۸۲). زندگی و آثار جاحظ. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
- فخرایی، مجید. (۱۳۹۱). تاریخ فلسفه در اسلام. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
)