نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسنده

• محمد حیدری فرد

نویسندۀ مسئول، استادیار، عضو هیئت علمی گروه معارف اسلامی، دانشکده علوم پایه و کاربردی، دانشگاه صنعتی کرمانشاه، کرمانشاه، ایران

چکیده

برهان صدّیقین ملاصدرا،به‌عنوان یکی از مهم‌ترین تقریرهای اثبات وجود خدا در حکمت اسلامی، بر مبانی اصالت وجود، تشکیک وجود و تفسیر وجودشناختیِ علیت استوار است و از این حیث با براهین ماهیت‌محور و جهان‌شناختی کلاسیک تفاوت بنیادین دارد. در مقابل، آنتونی فلو به‌عنوان یکی از چهره‌های شاخص الحاد تحلیلی در قرن بیستم، نقدهای گسترده‌ای بر براهین اثبات وجود خدا وارد کرده است که دامنه آن‌ها عمدتاً معطوف به برهان علیت ارسطویی-توماسی، برهان نظم و تبیین‌های مبتنی بر علیت ماهوی و تجربه‌محوراست.

مسئله اصلی این پژوهش آن است که آیا این نقدها، با توجه به پیش‌فرض‌های معرفت‌شناختی و معناشناختی فلو، متوجه ساختار وجودشناختی و تفسیر علیت در برهان صدّیقین ملاصدرا نیز می‌شود یا خیر. پژوهش حاضر با روش تحلیل مفهومی و تطبیقی و از رهگذر مقایسه مبانی متافیزیکی دو سنت حکمت متعالیه و فلسفه دین تحلیلی، نسبت میان نقدهای فلو و برهان صدّیقین را بررسی می‌کند.

یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که علت تسری نیافتن نقدهای فلو به برهان صدّیقین، ریشه در تفاوت بنیادین دو تلقی از علیت و تبیین دارد: نقدهای فلو ناظر به مدلی از علیت تجربی و ماهیت‌محور است که در چارچوب براهین کیهان‌شناختی کلاسیک معنا می‌یابد، در حالی‌که برهان صدّیقین بر تحلیل «وجود بما هو وجود»، پیوستار تشکیکی مراتب هستی و ضرورت وجودی واجب‌الوجود استوار است و اساساً از سنخ تبیین‌های رویدادی و تجربی نیست. از این‌رو، برهان صدّیقین نه‌تنها از دامنه مستقیم نقدهای فلو خارج می‌ماند، بلکه می‌تواند با بازتقریر مفهومی، ظرفیت‌هایی برای گفت‌وگو و بازسازی براهین اثبات وجود خدا در فضای فلسفه دین معاصر فراهم آورد.

کلیدواژه‌ها

• برهان صدّیقین
• ملاصدرا
• آنتونی فلو
• علیت وجودی
• فلسفه دین تحلیلی

موضوعات

• فلسفه اسلامی

عنوان مقاله [English]

A Comparative Analysis of Mullā Ṣadrā’s Burhān al-Ṣiddīqīn and Antony Flew’s Critiques of the Metaphysical Foundations of Arguments for God’s Existence

نویسنده [English]

• Mohammad Heydarifard

Faculty member of the Department of Islamic Studies, Faculty of Basic and Applied Sciences, Kermanshah University of Technology

چکیده [English]

Mullā Ṣadrā’s Proof of the Truthful (Burhān al-Ṣiddīqīn) is one of the most influential arguments for the existence of God in Islamic philosophy. It is grounded in the primacy of existence, the gradation of being, and an ontological conception of causality, and thus differs fundamentally from essence-based and classical cosmological arguments. In contrast, Antony Flew, a leading figure in twentieth-century analytical atheism, developed influential critiques of theistic arguments, particularly those based on Aristotelian–Thomistic causality, the argument from design, and empirically oriented models of explanation.



The main question of this study is whether Flew’s critiques, given their epistemological and semantic presuppositions, also apply to the ontological structure of Mullā Ṣadrā’s Proof of the Truthful. Using a conceptual and comparative method, this article examines the metaphysical foundations of Transcendent Philosophy and analytic philosophy of religion in order to assess the scope of Flew’s objections.



The study argues that Flew’s critiques do not extend to the Proof of the Truthful because they presuppose an empirical and essence-based model of causality, whereas Ṣadrā’s argument is based on an analysis of existence qua existence, a graded structure of being, and the existential necessity of the Necessary Being. Consequently, the Proof of the Truthful operates at a different explanatory level and remains largely unaffected by Flew’s objections, while also offering resources for the contemporary reformulation of theistic arguments in philosophy of religion.

کلیدواژه‌ها [English]

• Burhān al-Ṣiddīqīn
• Mullā Ṣadrā
• Antony Flew
• Ontological Causality
• Analytic Philosophy of Religion