نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسنده

• محمد حیدری فرد

استادیار، گروه معارف اسلامی، دانشکدۀ علوم پایه و کاربردی، دانشگاه صنعتی کرمانشاه، کرمانشاه، ایران.

چکیده

برهان صدیقین ملاصدرا، به‌عنوان یکی از مهم‌‏ترین تقریرهای اثبات وجود خدا در حکمت اسلامی، بر مبانی اصالت وجود، تشکیک وجود و تفسیر وجودشناختی علیت استوار است و از این حیث با براهین ماهیت‌محور و جهان‌شناختی کلاسیک تفاوت بنیادین دارد. در مقابل، آنتونی فلو، به‌عنوان یکی از چهره‌های شاخص الحاد تحلیلی در قرن بیستم، نقدهای گسترده‌ای بر براهین اثبات وجود خدا وارد کرده است که دامنۀ آن‎ها عمدتاً معطوف به برهان علیت ارسطویی-توماسی، برهان نظم و تبیین‌های مبتنی بر علیت ماهوی و تجربه‌محور است. مسئلۀ اصلی این پژوهش آن است که آیا این نقدها، با توجه به پیش‌فرض‌های معرفت‌شناختی و معناشناختی فلو، متوجه ساختار وجودشناختی و تفسیر علیت در برهان صدیقین ملاصدرا نیز می‌شود یا خیر. پژوهش حاضر با روش تحلیل مفهومی و تطبیقی و از رهگذر مقایسۀ مبانی متافیزیکی دو سنت حکمت متعالیه و فلسفۀ دین تحلیلی، نسبت میان نقدهای فلو و برهان صدیقین را بررسی می‌کند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که علت تسری نیافتن نقدهای فلو به برهان صدیقین، ریشه در تفاوت بنیادین دو تلقی از علیت و تبیین دارد: نقدهای فلو ناظر به مدلی از علیت تجربی و ماهیت‌محور است که در چارچوب براهین کیهان‌شناختی کلاسیک معنا می‌یابد، درحالی‌که برهان صدیقین بر تحلیل «وجود بما هو وجود»، پیوستار تشکیکی مراتب هستی و ضرورت وجودی واجب‌الوجود استوار است و اساساً از سنخ تبیین‌های رویدادی و تجربی نیست. ازاین‌رو، برهان صدیقین نه‌تنها از دامنۀ مستقیم نقدهای فلو خارج می‌ماند، بلکه می‌تواند با بازتقریر مفهومی، ظرفیت‌هایی برای گفت‌وگو و بازسازی براهین اثبات وجود خدا در فضای فلسفۀ دین معاصر فراهم آورد.

کلیدواژه‌ها

• برهان صدیقین
• ملاصدرا
• آنتونی فلو
• علیت وجودی
• فلسفۀ دین تحلیلی

موضوعات

• فلسفه اسلامی

عنوان مقاله [English]

A Comparative Analysis of Mullā Ṣadrā’s Burhān al-Ṣiddīqīn and Antony Flew’s Critiques of the Metaphysical Foundations of the Proofs for God’s Existence

نویسنده [English]

• Mohammad Heydarifard

Assistant Professor, Department of Islamic Studies, Faculty of Basic and Applied Sciences, Kermanshah University of Technology, Kermanshah, Iran.

چکیده [English]

Mullā Ṣadrā’s Burhān al-Ṣiddīqīn (Proof of the Truthful), as one of the most significant formulations of the proof for God’s existence in Islamic philosophy, is based on the principles of the principality of existence (Aṣālat al-Wujūd), the gradation of existence (Tashkīk al-Wujūd), and an ontological interpretation of causality. In this respect, it differs fundamentally from essence‑based and classical cosmological arguments. In contrast, Antony Flew, as a prominent figure of analytic atheism in the twentieth century, advanced extensive critiques against the proofs for God’s existence, focusing mainly on the Aristotelian‑Thomistic argument from causality, the teleological argument, and explanations based on essentialist and empirically grounded causality. The central question of this research is whether these critiques - given Flew’s epistemological and semantic presuppositions - apply also to the ontological structure and the interpretation of causality in Mullā Ṣadrā’s Burhān al-Ṣiddīqīn. The present study, employing conceptual and comparative analysis and comparing the metaphysical foundations of the two traditions-Transcendent Theosophy (al-Ḥikmah al-Mutaʿāliyah) and analytic philosophy of religion-examines the relationship between Flew’s critiques and the Burhān al-Ṣiddīqīn. The findings indicate that the reason Flew’s critiques do not extend to the Burhān al-Ṣiddīqīn lies in the fundamental difference between the two conceptions of causality and explanation. Flew’s critiques are directed at a model of empirical and essence‑based causality that is meaningful within the framework of classical cosmological arguments, whereas the Burhān al-Ṣiddīqīn is based on an analysis of “existence as such” (al-Wujūd bi mā Huwa Wujūd), the gradational continuum of the degrees of being, and the existential necessity of the Necessary Existent (Wājib al-Wujūd), and is not essentially a kind of event‑based or empirical explanation. Therefore, the Burhān al-Ṣiddīqīn not only falls outside the direct scope of Flew’s critiques but can also, through a conceptual reformulation, provide capacities for dialogue and the reconstruction of proofs for God’s existence in the context of contemporary philosophy of religion.

کلیدواژه‌ها [English]

• Burhān al-Ṣiddīqīn (Proof of the Truthful)
• Mullā Ṣadrā
• Antony Flew
• Existential Causality
• Analytic Philosophy of Religion