نویسندگان
1
دانشیار، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه شاهد، تهران.
2
دانشیار، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایران.
,
نوع مقاله : علمی پژوهشی
چکیده
علم‌النفس یکی از مهم‌ترین مباحث حکمت متعالیه است که ذیل مباحث سفر چهارم اسفار اربعه مطرح شده است. یکی از مهم‌ترین قواعد علم‌النفس صدرایی قاعدۀ «النفس فی وحدتها کلّ القوی» می‌باشد که با نظر به ترکیب اتحادی ماده و صورت، حرکت جوهری و همچنین جسمانیة‌الحدوث بودن نفس ناطقه مطرح شده است. هرچند ملاصدرا این قاعده را بدیهی می‌داند، ولی استدلال‌هایی نیز در تبیین و اثبات آن از جهت عالم و معلوم اقامه نموده است، بدین بیان که نفس ناطقه مدرَکات و معلومات همۀ قوای خویش را ادراک می‌نماید و فاعل حرکت همۀ قوای مادی است. غلامرضا فیاضی انتقاداتی نسبت به این قاعده و استدلال‌های آن مطرح نموده که مهم‌ترین آن‌ها رابطۀ اتحادی نبودن نفس ناطقه با قوای نباتی و همچنین لزوم اجتماع نقیضین در صورت باور به این قاعده است. در پژوهش حاضر با روش توصیفی - تحلیلی اثبات گردید که تمام این انتقادات ناشی از عدم توجه به مبانی صدرایی و مفاد این قاعده است، زیرا این قاعده در حکمت صدرایی دو معنا دارد: نفس ناطقه در مقام ذات خویش به‌نحو وحدت و بساطت واجد کمالات همۀ قوای مادون است، و دیگر آن‌که، قوای مختلف حیوانی و نباتی مراتب نازل حقیقت نفس ناطقه‌اند.
- آشتیانی، سید جلال‌الدین. (1381ش). شرح بر زاد المسافر ملاصدرا. قم: بوستان کتاب.
- ابن‌سینا، حسین بن عبدالله. (1417ق). النفس من کتاب الشفاء، (تصحیح حسن حسن‌زاده آملی). قم: مرکز الإعلام الإسلامی.
- ابن‌سینا، حسین بن عبدالله. (1418ق). الإلهیات من کتاب الشفاء، (تصحیح حسن حسن‌زاده آملی). قم: مرکز الإعلام الإسلامی.
- ابن‌سینا، حسین بن عبدالله. (1379ش). النجاة من الغرق فی بحر الضلال، (تصحیح محمدتقی دانش‌پژوه). تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
- ارسطو. (1366ش). دربارۀ نفس، (ترجمۀ علی‌مراد داودی). تهران: حکمت.
- الهی قمشه‌ای، مهدی. (1363ش). حکمت الهی عام و خاص. تهران: اسلامی.
- حسن‌زاده آملی، حسن. (1387ش). شرح فارسی الأسفار الأربعة. قم: بوستان کتاب.
- عبودیت، عبدالرسول. (1389ش). خطوط کلی حکمت متعالیه. قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره).
- فیاضی، غلامرضا. (۱۳۹۳ش). علم النفس فلسفی. قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره).
- کاپلستون، فردریک. (1388ش). تاریخ فلسفۀ یونان و روم، (ترجمۀ سید جلال‌الدین مجتبوی). تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
- زنوزی، عبدالله. (1381ش). لمعات إلهیة، (تصحیح سید جلال‌الدین آشتیانی). تهران: مؤسسۀ پژوهشی حکمت و فلسفۀ ایران.
- ملاصدرا، محمد بن ابراهیم. (1368ق). الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
- ملاصدرا، محمد بن ابراهیم. (1392ش). تعلیقه شرح حکمة الإشراق. تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
- ملاصدرا، محمد بن ابراهیم. (1422ق). شرح الهدایة الاثیریة. بیروت: مؤسسة التاریخ العربی.
- ملاصدرا، محمد بن ابراهیم. (1363ش). مفاتیح الغیب. تهران: مؤسسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
- ملاصدرا، محمد بن ابراهیم. (1360ش). الشواهد الربوبیة فی المناهج السلوکیة. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
- ملاصدرا، محمد بن ابراهیم. (بی‌تا). المبدأ و المعاد، بی‌جا: بی‌نا.
- ملاصدرا، محمد بن ابراهیم. (1381ش). کسر أصنام الجاهلیة. تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
- ملاصدرا، محمد بن ابراهیم. (1382ش). شرح و تعلیقۀ صدر المتألهین بر الهیات شفا. تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
- ملاصدرا، محمد بن ابراهیم. (1362ش). منطق نوین، (ترجمۀ عبدالحسین مشکوةالدینی). تهران: آگاه.
- ملاصدرا، محمد بن ابراهیم. (1366ش). تفسیر القرآن الکریم، (تصحیح محسن بیدارفر). قم: بیدار.
- ملاصدرا، محمد بن ابراهیم. (1375ش). مجموعه رسائل فلسفی. تهران: حکمت.
- مطهری، مرتضی. (1376ش). مجموعه آثار استاد شهید مطهری، تهران: صدرا.
)