نویسندگان
1
طلبۀ سطح چهار حوزۀ علمیۀ قم، قم، ایران؛ دانش‌آموختۀ کارشناسی ارشد رشتۀ فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه قم، قم، ایران.
2
دانشیار، گروه فقه و مبانی حقوق، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایران؛ استاد خارج فقه و اصول حوزۀ علمیۀ خراسان، مشهد، ایران.
3
طلبۀ سطح چهار حوزۀ علمیۀ خراسان، مشهد، ایران؛ دانش‌آموختۀ کارشناسی ارشد رشتۀ فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایران.
,
نوع مقاله : علمی پژوهشی
چکیده
در دیدگاه تجردگرا که برگرفته از حکمت و مبانی فلسفۀ اسلامی است، انسان موجودی دارای نفس مجرد تلقی می‌شود که برخوردار از کرامت ذاتی، اختیار واقعی، مسئولیت اخلاقی، و قابلیت ثواب و عقاب اخروی است. در مقابل، رویکرد فیزیکالیستی که ریشه در سنت‌های مادی‌گرایانۀ پیشین دارد و در بستر انسان‌شناسی سکولار و علوم شناختی معاصر تشدید شده است، انسان را صرفاً مجموعه‌ای مادی و زیستی می‌داند که همۀ رفتارهای او قابل تبیین در سطح فیزیکی است و ازاین‌رو در آن، مفاهیمی چون اختیار، ارزش مطلق، یا عدالت اخلاقی فاقد مبنای واقعی‌اند. مسئلۀ محوری پژوهش حاضر آن است که اختلاف این دو دیدگاه چگونه به تکوّن نظریه‌های اخلاقی متفاوت و گاه متعارض انجامیده است و پیامدهای مهم و تعیین‌کننده‌ای در ساحت فردی و اجتماعی انسان بر جای می‌گذارد. این پژوهش با تکیه بر آثار فلاسفه و تحلیل دیدگاه‌های اندیشمندانی چون دانیل دنت، سام هریس، و ریچارد داوکینز نشان می‌دهد که پذیرش یا انکار تجرد نفسْ بنیان‌های اخلاقی، تربیتی و اجتماعی را به‌طور جدی دستخوش تغییر می‌نماید. یافتۀ اساسی پژوهش که به روش توصیفی - تحلیلی انجام شده، آن است که انسان‌شناسی الهی به‌سبب نگاه جامع به ابعاد مادی و مجرد انسان می‌تواند نظام اخلاقی منسجم‌تر، معنادارتر و مبتنی بر کرامت فطری انسان ارائه نماید.
- قرآن کریم
- آزادی، محمد؛ نیکخو، سجاد؛ اسفندیاری، مصطفی. (1404ش). مقایسۀ کمال نهایی انسان از منظر راجرز و ملاصدرا. آموزه‌های فلسفۀ اسلامی، 19(34)،7-32، https://doi.org/10.30513/ipd.2025.6634.1577
- آشتیانی، میرزا احمد. (1390ش). لوامع الحقایق فی أصول العقاید، (تحقیق محسن آشتیانی). قم: کنگرۀ علامه آشتیانی.
- ابن‌فارس، احمد. (1363ش). معجم مقاییس اللغة، (تحقیق عبدالسلام محمد هارون). قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزۀ علمیۀ قم.
- استیس، والتر. (1377ش). دین و نگرش نوین، (ترجمۀ احمدرضا جلیلی). تهران: حکمت.
- بستانی، بطرس. (بی‌تا). محیط المحیط؛ قاموس مطول اللغة العربیة. بیروت: مکتبة لبنان.
- پاپکین، ریچارد؛ استرول ، آروم. (1402ش). کلیات فلسفه، (ترجمۀ سید جلال‌الدین مجتبوی). تهران: حکمت.
- پارسانیا، حمید. (1392ش). جهان‌های اجتماعی، (چ. 2). قم: کتاب فردا.
- تهانوی، محمدعلی. (1996م). کشاف اصطلاحات الفنون و العلوم. بیروت: مکتبة لبنان ناشرون.
- جوادی آملی، عبدالله. (1387ش). سروش هدایت. قم: اسراء.
- جوادی آملی، عبدالله. (1386ش). تفسیر موضوعی قرآن کریم (توحید در قرآن)، (تنظیم حیدرعلی ایوبی). قم: اسراء.
- جوادی آملی، عبدالله. (1388ش). مبادی اخلاق در قرآن. قم: اسراء.
- خسروپناه، عبدالحسین؛ میرزایی، رضا. (1389ش). چیستی انسان‌شناسی. انسان‌پژوهی دینی، 7(24)، 35- 56،
- خسروپناه، عبدالحسین. (1382ش). گسترۀ شریعت. تهران: نشر معارف.
- راغب اصفهانی، حسین بن محمد. (1412ق). المفردات فی غریب القرآن. بیروت: دار الشامیة.
- رولین، برنارد. (1393ش). علم و اخلاق، (ترجمۀ سعید عدالت‌جو). تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
- ژیلسون، اتین. (1380ش). نقد تفکر فلسفی غرب، (ترجمۀ احمد احمدی). تهران: سمت.
- سروش، عبدالکریم و دیگران. (1381ش). سنت و سکولاریسم. تهران: صراط.
- سروش، عبدالکریم. (1373ش). حکمت و معیشت. تهران: صراط.
- شانظری، جعفر؛ خلیلی، محرم‌علی. (1393ش). انسان در انگاره‌های بشری و الگوی اسلامی. اصفهان: نشر جهاد دانشگاهی.
- شولانگ‌تو. (1395ش). نقد و بررسی حقیقت انسان از دیدگاه ماتریالیسم بر اساس تفسیر المیزان. قم: جامعة المصطفی العالمیة.
- شهرزوری، محمد بن اسحاق. (1383ش). شرح حکمة الإشراق. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
- طباطبایی، سید محمدحسین. (1374ش). المیزان فی تفسیر القرآن، (ترجمۀ سید محمدباقر موسوی همدانی). قم: دفتر انتشارات اسلامی.
- طباطبایی، سید محمدحسین. (1420ق). نهایة الحکمة، (تعلیق عباسعلی الزارعی. چ. 15 ویراسته). قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
- طباطبایی، سید محمدحسین. (1428ق). مجموعة رسائل العلامة الطباطبایی، (تحقیق صباح الربیعی). قم: باقیات.
- طریحی، فخرالدین. (1375ش). مجمع البحرین، (تحقیق احمد حسینی). قم: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
- طوسی، محمد بن حسن. (1407ق). تهذیب الأحکام. تهران: دار الکتب الإسلامیة.
- عبودیت، عبدالرسول. (1391ش). درآمدی به نظام حکمت صدرایی. تهران: سمت.
- فربد، محمد‌صادق. (1380ش). مبانی انسان‌شناسی. تهران: پشوتن.
- فنایی نعمت‌سرا، هادی. (1395ش). نگاه مکانیکی به جهان؛ بررسی تحلیلی و واکاوی پیامدها. کلام اسلامی، 25(97)، 103-130.
- حسینی قلعه‌بهمن، اکبر. (1394ش). تحلیلی بر ساختار نظام اخلاقی در ادیان. معرفت ادیان، 7(25)، 113-130.
- فیض کاشانی، محسن. (1423ق). الحقایق فی محاسن الأخلاق. قم: دار الکتاب الإسلامی.
- قطب، محمد. (1350ش). انسان بین مادی‌گری و اسلام، (ترجمۀ سید هادی خسروشاهی). قم: دار العلم.
- قیم، عبدالنبی. (1381ش). فرهنگ معاصر فارسی و عربی. تهران: فرهنگ معاصر.
- کاپلستون، فردریک. (1386ش). تاریخ فلسفه (یونان و روم)، (ترجمۀ جلال‌الدین مجتبوی). تهران: علمی و فرهنگی - سروش.
- مجلسی، محمدباقر. (1403ق). بحار الأنوار لدرر أخبار الأئمة الأطهار. بیروت: مؤسسة الوفاء.
- مسکویه رازی، احمد بن علی. (1426ق). تهذیب الأخلاق و تطهیر الأعراق. قم: طلیعۀ نور.
- مصباح یزدی، محمدتقی. (1380ش). معارف قرآن. قم: در راه حق.
- مصباح یزدی، محمدتقی. (1390ش). فلسفۀ تعلیم و تربیت اسلامی. قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
- مصباح یزدی، محمدتقی. (1382ش). آموزش عقاید. قم: دار الثقلین.
- مصباح یزدی، محمدتقی. (1391ش). آموزش فلسفه. تهران: شرکت چاپ و نشر بین‌الملل.
- مصباح یزدی، محمدتقی. (1394ش). فلسفۀ اخلاق، (تحقیق احمدحسین شریفی). قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
- مصباح یزدی، محمدتقی. (1373ش). دروس فلسفۀ اخلاق. تهران: سازمان تبلیغات اسلامی.
- مصباح یزدی، محمدتقی. ( 1376ش). دروس فلسفۀ اخلاق. تهران: انتشارات اطلاعات.
- مطهری، مرتضی. (1386ش). مجموعه آثار. تهران: صدرا.
- معین، محمد. (1357ش). فرهنگ زبان فارسی. تهران: چاپخانۀ سپهر.
- ملاصدرا، محمد بن ابراهیم. (1981م). الحکمة المتعالیة فی الأسفار الأربعة العقلیة، (چ. 3). بیروت: دار احیاء التراث.
- ملاصدرا، محمد بن ابراهیم. (1389ش). اسرار الآیات، (ترجمۀ محمد خواجوی). تهران: نشر مولی.
- ملاصدرا، محمد بن ابراهیم. (1387ش). رساله فی اتحاد عاقل و المعقول، (تصحیح بیوک علیزاده). تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
- میرداماد، محمدباقر. (1385ش). آثار میرداماد، (به اهتمام عبدالله نورانی). تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
- نراقی، محمدمهدی. (بی‌تا). جامع السعادات، (تعلیق محمد کلانتر). بیروت: مؤسسة الأعلمی.
- هوپر، جودیث؛ ترسی، دیک. (1372ش). جهان شگفت‌انگیز مغز، (ترجمۀ ابراهیم یزدی). تهران: قلم.
- Dawkins, R. (2006). The God Delusion. Houghton Mifflin Harcourt.
- Dennett, D. (2006). Breaking the Spell: Religion as a Natural Phenomenon. Penguin Books.
- Dennett, Daniel C. (1990). “Quining Qualia.” In Mind and Cognition, (ed. W. Lycan). Oxford: Blackwell.
- Dennett, Daniel C. (1991). Consciousness Explained. Boston: Little, Brown and Company.
- Harris, S. (2010). The Moral Landscape. Free Press, pp. 103_112.
- Hockney, M. (2014) The Sam Harris Delusion. Hyperreality Books.
- Harris, S. (2012). Free Will. New York: Free Press.
- Palmer, M. (1995). Moral Problems. Cambridge: The Lutterworth Press.
- Lemos, J. (2017). A Libertarian Response to Dennett and Harris on Free Will. Rivist Internazionale Di Filosofia e Psicologia, vol.8
)