نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسندگان

• حامده راستایی ¹
• حسن کرمی ²

¹ استادیار، گروه فلسفه، مؤسسۀ آموزش عالی آل طه، تهران، ایران.

² دانش‌آموختۀ سطح چهار حوزۀ علمیۀ قم، قم، ایران.

چکیده

ابن‌سینا و ملاصدرا، هر دو برنامه‌ای منسجم برای ریاضت ارائه می‌دهند که در ظاهر اهداف مشابهی را دنبال می‌کند، اما در پسِ این شباهت‌های ظاهری، تمایزی بنیادین نهفته است که از اختلاف در مبانی انسان‌شناسی (جوهر ثابت نفس در برابر وجود سیّال و در حال صیرورت) برمی‌خیزد. این مقاله با رویکردی تحلیلی_-تطبیقی، ابتدا مبانی پنج‌گانۀ انسان‌شناسی دو حکیم (خاستگاه نفس، کمال نفس، نقش بدن، مراتب نفس، و رابطه با عقل فعال) را واکاوی کرده و سپس نشان می‌دهد که این تمایزات چگونه بر آسیب‌شناسی نفس و تجویز راهکار تأثیر می‌گذارد. در فلسفۀ سینوی، نفس جوهری ثابت است که بدن را به‌عنوان ابزاری موقت به کار می‌گیرد و مراتب نفس، حالات عارضی آن هستند؛ ازاین‌رو موانع کمال نفس (بیماری‌های نفسانی)، ماهیتی «انفعالی» داشته و به معنای مغلوب ‎شدن و آلودگی این جوهر ثابت در برابر قوای بدنی است. در مقابل، از منظر ملاصدرا نفس محصول حرکت جوهری و حقیقتی در حال صیرورت است؛ لذا موانع کمال در اینجا ماهیتی «فعال و وجودی» می‌یابند که همان اشتداد و تثبیت نفس در مراتب نازله و حیوانی است. این تفاوت مبنایی سبب می‌شود اهداف سه‌گانۀ ریاضت (تخلیه، تحلیه، و تلطیف سرّ) در حکمت متعالیه تبیینی وجودشناختی بیابند و از یک برنامۀ پالایشی به ابزاری برای تکامل جوهری تبدیل شوند. ریاضت در نگاه ابن‌سینا یک فرایند روانی برای تصفیۀ جوهر ثابت نفس است، اما در نگاه ملاصدرا، حرکتی هستی‌شناختی و وجودی برای شکوفایی و اشتداد نفس در مسیر اتحاد با عقل و عالم قدس است. 

کلیدواژه‌ها

• ریاضت
• کمال نفس
• ابن‌سینا
• ملاصدرا
• حرکت جوهری
• انسان‌شناسی فلسفی
• حکمت متعالیه

موضوعات

• فلسفه اسلامی

عنوان مقاله [English]

Two Conceptions of Spiritual Discipline (Riyāḍah): A Comparative Analysis of the Anthropological Foundations of Avicenna and Mullā Ṣadrā

نویسندگان [English]

• Hamedeh Rastaei ¹
• Hassan Karami ²

¹ Assistant Professor, Department of Philosophy, Āl Ṭāhā Institute of Higher Education, Tehran, Iran.

² Graduate of Level Four (Ph.D. equivalent), Qom Seminary, Qom, Iran.

چکیده [English]

Avicenna and Mullā Ṣadrā both provide coherent programs for spiritual discipline (Riyāḍah) that apparently pursue similar goals. Yet beneath these outward similarities lies a fundamental distinction rooted in their differing anthropological foundations: the soul as a static substance versus the soul as a fluid being in a state of becoming (Ṣayrūrah). Employing an analytical‑comparative approach, this article first examines the fivefold anthropological principles of the two philosophers (the origin of the soul, the perfection of the soul, the role of the body, the levels of the soul, and its relation to the Active Intellect). It then demonstrates how these distinctions affect the pathology of the soul and the prescription of healings. In Avicennian philosophy, the soul is a static substance that employs the body as a temporary instrument, and the levels of the soul are its accidental states. Consequently, the obstacles to the soul’s perfection (psychic diseases) have a “passive” nature, meaning the domination and contamination of this static substance by bodily faculties. In contrast, from Mullā Ṣadrā’s perspective, the soul is the product of substantial motion (al‑Ḥarakah al‑Jawhariyyah) and a reality in a constant state of becoming. Thus, obstacles to perfection acquire an “active and existential” nature, namely the intensification and consolidation of the soul at lower, animal levels of existence. This fundamental difference gives the threefold goals of spiritual discipline-emptying (Takhlīyah), adornment (Taḥliyah), and the refinement of the innermost soul (Talṭīf al‑Sirr)-an ontological interpretation in Transcendent Philosophy, transforming them from a merely purificatory program into tools for substantial perfection. Spiritual discipline in Avicenna’s view is a psychological process for purifying the static substance of the soul, while in Mullā Ṣadrā’s view it is an ontological and existential movement for the flourishing and intensification of the soul on the path toward union with the Intellect and the sacred realm.

کلیدواژه‌ها [English]

• Spiritual Discipline (Riyāḍah)
• Soul (Nafs)
• Avicenna (Ibn Sīnā)
• Mullā Ṣadrā
• Substantial Motion (al‑Ḥarakah al‑Jawhariyyah)
• Purification
• Existential Perfection
• Active Intellect