نوع مقاله : ترویجی

نویسنده

• حمید عطائی نظری

استادیار، گروه الهیات تطبیقی، پژوهشکدۀ الهیات و خانواده، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، اصفهان، ایران.

چکیده

برخلاف اوصافی چون علم و ارادۀ الهی که زوایای گوناگون آن‎ها موضوع بسیاری از تحقیقات فلسفی و کلامی بوده است، صفت قدرت خدا و جنبه‌های مختلفِ آن کمتر مورد توجّه محقّقان قرار گرفته است. پژوهش حاضر با تتبّع در آثار متکلّمان برجستۀ متقدّم امامیّه، دیدگاه‌ها و استدلال‌های آنان را در باب قدرت الهی بررسی می‌کند. این تحقیق بیانگر آن است که تفسیر و استدلال‌های محدث_-متکلمانِ پیرو مکتب کلام نقلی دربارۀ قدرت خدا با آنچه متکلّمان عقل‌گرایِ مکتب بغداد در این خصوص بیان کرده‌اند، تفاوت چشم‌گیری دارد. شیخ کلینی و شیخ صدوق ابراز داشته‌اند که باید از قدرت الهی معنا و تفسیری سلبی ارائه کرد و ضدّ آن را از ذات خدا نفی نمود. بنابراین قادر بودن خداوند، به معنای «عاجز و ناتوان نبودن» اوست. در مقابل، متکلّمان مکتب بغداد تفسیری ایجابی از قدرت خدا را برگزیده و تصریح کرده‌اند که قادر بودن خدا به این معناست که صدور افعال و انجام کارها برای او ممکن است. از نظر این متکلّمان، یگانه ‌راه اثبات قدرت خدا استناد به افعال اوست. بر این اساس، آنان برای اثبات قادریّت خدا استدلالی از نوع قیاس غائب به شاهد ارائه کرده‌اند. جستار پیشِ‌رو با انجام مطالعه‌ای تاریخی _- توصیفی در آثار حدیثی و کلامیِ بازماندۀ از قرون چهارم و پنجم هجری، گزارشی تاریخی از رویکردهای متفاوت متکلّمان امامی در چگونگی تبیین و اثبات قدرت الهی فراهم می‌آورد و بدین‌سان تصویری روشن‌تر از روند تحوّل مباحث مربوط به قدرت الهی در ادوار متقدّم کلام امامی ارائه می‌کند.

کلیدواژه‌ها

• قدرت خدا
• کلام امامیه
• کلام نقلی
• مکتب بغداد
• شیخ کلینی
• شیخ صدوق
• شیخ مفید
• سید مرتضی

عنوان مقاله [English]

The Evolution of the Concept of God’s Power and the Proofs for It in Imāmī Theology from the Beginning to the Baghdad School

نویسنده [English]

• Hamid Ataei Nazari

Assistant Professor, Department of Comparative Theology, Research Institute of Theology and Family, Institute for Humanities and Cultural Studies (ISCA), Isfahan, Iran.

چکیده [English]

Unlike divine attributes such as knowledge (ʿilm) and will (Irādah), whose various aspects have been the subject of numerous philosophical and theological investigations, the attribute of God’s power (Qudrah) and its different dimensions have received comparatively less scholarly attention. The present research, through a thorough examination of the works of prominent early Imāmī theologians, investigates their views and arguments concerning divine power. This study reveals a significant difference between the interpretation and arguments of traditionist‑theologians (Muḥaddith‑Mutakallimūn) following the transmitted‑theological school (Kalām Naqlī) and those of the rationalist theologians of the Baghdad School regarding divine power. Al‑Kulaynī and al‑Ṣadūq maintained that a negative (Salbī) interpretation of divine power should be presented, negating its opposite from the divine essence; thus, God’s being powerful means that He is not incapable or impotent. In contrast, the theologians of the Baghdad School adopted a positive (Ījābī) interpretation of divine power, asserting that God’s being powerful means that the performance of acts and deeds is possible for Him. In their view, the only way to prove God’s power is by reference to His actions. Accordingly, they advanced an argument for God’s power based on analogy from the visible to the unseen (Qiyās al-Ghāʾib bi al-Shāhid). Conducting a historical‑descriptive investigation of the ḥadīth and theological works surviving from the fourth and fifth centuries AH, the present study provides a historical account of the different approaches of Imāmī theologians in explaining and proving divine power, thereby offering a clearer picture of the evolution of discussions concerning divine power in the early periods of Imāmī theology.

کلیدواژه‌ها [English]

• God’s power
• Imāmī theology
• transmitted theology
• Baghdad School
• al‑Kulaynī
• al‑Ṣadūq
• al‑Mufīd
• al‑Sharīf al‑Murtaḍā