نویسندگان
1
استادیار، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران.
2
دانشجوی دکتری حکمت متعالیه، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.
,
نوع مقاله : علمی پژوهشی
چکیده
این پژوهش با هدف تحلیل تأثیر نگاه تشکیکی و فازی ملاصدرا به حقیقت انسان بر دیدگاه نهایی وی دربارۀ عقل نظری و عملی انجام شده است. روش تحقیق توصیفی - تحلیلی و با مراجعه به متون اصلی صدرایی است. یافته‌ها نشان می‌دهد که بنیاد فلسفۀ صدرا بر «اصالت وجود» به‌مثابۀ حقیقتی مشکَّک و ذومراتب (فازی) استوار است. از این منظر، انسان نیز حقیقتی واحد، ذومراتب و فازی است که به یک اعتبار «نفس» و به اعتباری دیگر «بدن» نامیده می‌شود. نفسْ محصول حرکت جوهری بدن است و رابطۀ این دو، نَه دوگانگی، بلکه «اتحاد» و در نهایتْ «وحدت» است؛ بدن مرتبۀ نازل و جسمانی نفس، و نفس مرتبه عالی و روحانی بدن است. بر این اساس و با تکیه بر اصل «النفس فی وحدتها کلّ القوی»، این مقاله استدلال می‌کند که نگاه فازی به انسان، مانع از خط‌کشی مطلق میان قوای نفس می‌شود. در نتیجه، تمایز رایج بین عقل نظری (قوۀ مدرک) و عقل عملی (قوۀ محرک) در اندیشۀ صدرا دگرگون می‌گردد. این دو، دو بُعد یا دو مرتبه از یک حقیقت واحد به نام «عقل» هستند، همان‌گونه که نفس و بدن دو مرتبه از یک حقیقت واحدند. بنابراین، نظر مرتبۀ عالی عمل، و عمل مرتبۀ نازل نظر تلقی می‌شود. غایت هر دو نیز یکی است: رسیدن به کمال وجودی و قرب الهی. این تحقیق نشان می‌دهد که انسان‌شناسی فازی صدرا به وحدت وجودشناختی نفس و بدن و در پی آن، به وحدت هویتی عقل نظری و عملی منجر می‌شود.
- ابن‌سینا، حسین بن عبدالله، (1403ش). الإشارات و التنبیهات. تهران: دفتر نشر کتاب.
- ابن‌سینا، حسین بن عبدالله. (1385ش). الشفاء؛ نفس، (تصحیح حسن حسن‌زاده آملی). قم: بوستان کتاب.
- الیاس، انطوان. (1358ش). القاموس العصرى، (ترجمۀ مصطفى طباطبایى با عنوان فرهنگ نوین). تهران: اسلامیه.
- به‌آیین، یعقوب. (1383ش). تفکر فازی. دانش و مردم، 5(8-9)، 466-472.
- بهمنیار بن مرزبان. (1375ش). التحصیل، (تحقیق و تعلیق مرتضى مطهری. چ. 2). تهران: دانشگاه تهران.
- صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم. (1378ش). أجوبة المسائل، (تصحیح و تحقیق عبدالله شکیبا). تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
- صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم. (1368ش). الحکمة المتعالیة فى الأسفار العقلیة الأربعة. قم: مکتبة المصطفوی.
- صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم. (1363ش). مفاتیح الغیب، (تصحیح محمد خواجوی). تهران: نشر مؤسسۀ فرهنگی.
- صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم. (1366ش). شرح اصول کافی، (تصحیح محمد خواجوی). تهران: وزارت فرهنگ و آموزش عالی. مؤسسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی (پژوهشگاه).
- بارت، کاسکو. (1389ش). تفکر فازی، (ترجمۀ علی غفاری. چ. 5). تهران: انتشارات دانشگاه خواجه نصیرالدین طوسی.
- جوادی، محسن. (1385ش). نظریۀ ملاصدرا دربارۀ عقل عملی. خردنامۀ صدرا، شمارۀ 43.
- رئیسی، محمداسلم؛ کشاورز، مرتضی؛ اخگر، محمدعلی. (1403ش). جایگاه عقل عملی در استکمال عقل نظری از منظر ابن‌سینا و ملاصدرا. پژوهش‌های اعتقادی کلامی، 14(2)، 163-184. دسترس‌پذیر در: http://kalam.saminatech.ir/Article/47188
- روحی سراجی، غلامحسین؛ حسینی، شهاب‌الدین. (1404ش). بررسی تطبیقی اتحاد نفس و بدن از دیدگاه ابن‌سینا و ملاصدرا. پژوهش‌های مابعدالطبیعی، 6(1)، پیاپی 11، 269-294. https://doi.org/10.61882/mi.6.1.269
- کریمی، نجمه؛ رامین، فرح؛ ساطع، نفیسه. (1403ش). بازخوانی دیدگاه ملاصدرا در مسئلۀ علم با رویکرد منطق فازی. ذهن، 25(100)، 61-95. دسترس‌پذیر در: https://zehn.iict.ac.ir/article_716264.html
- مجلسی، محمدباقر. (1983م). بحارالأنوار، (ج. 64، چ. 2). بیروت: مؤسسة الوفاء.
- ماهنامۀ علمی و پژوهشی شریف. (1372ش). دورۀ جدید، سال نهم، شمارۀ پنجم، شهریور و مهر.
- مطهری، مرتضی. (1369ش). حرکت و زمان در فلسفۀ اسلامی، (چ. 3). تهران: انتشارات حکمت.
- نظامی، آزاده؛ دانش‌شهرکی، حبیب‌الله؛ زندیه، مهدی. (1403ش). تحلیل و بررسی زبان فازی حکمت متعالیه با تکیه بر معنای زبان و شهود صدرایی. نقد و نظر در فلسفه و کلام، 29(114)، 195-225. https://doi.org/10.22081/jpt.2024.69692.2145
- یوسفی، محمدتقی. (1390ش). رابطۀ نفس و بدن در نگاه ملاصدرا. معرفت فلسفی، 9(2)، پیاپی 34، 147-180. دسترس‌پذیر در: https://marefatfalsafi.nashriyat.ir/node/2361
)