نویسندگان
1
دانشجوی دکتری رشتۀ کلام اسلامی، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکدۀ الهیات، دانشگاه قم، قم، ایران.
2
دانشیار، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکدۀ الهیات، دانشگاه قم. قم، ایران.
,
نوع مقاله : علمی پژوهشی
چکیده
رابطۀ علم و دین از مسائل بنیادین و مناقشه‌برانگیز در تاریخ تفکر فلسفی، الهیاتی و علمی در غرب و جهان اسلام بوده است. پرسش اصلی این پژوهش آن است که آیا می‌توان الگویی معرفت‌شناختی و فلسفی ارائه کرد که ضمن حفظ استقلال نسبی علم و دین، از تعارض، تفکیک مطلق، تطبیق یک‌سویه یا التقاط میان آن‌ها پرهیز کند و زمینۀ تعامل سازنده میان این دو را فراهم آورد؟ در پاسخ به این پرسش، مقالۀ حاضر چهار رویکرد اصلی در نسبت علم و دین (تعارض، تفکیک، تطبیق یک‌سویه و تلفیق) را تحلیل و نقد می‌کند و نشان می‌دهد که هر یک از این رویکردها با کاستی‌های معرفتی و روش‌شناختی جدی مواجه‌اند. سپس با تکیه بر ابرگرایش «تعامل‌گرایی فلسفی» و با بهره‌گیری از مبانی فلسفۀ اسلامی، به‌ویژه حکمت متعالیه، الگویی بدیل برای تبیین رابطۀ علم و دین ارائه می‌شود. دستاورد اصلی پژوهش آن است که فلسفه به‌مثابۀ دانشی بنیادین و میانجی معرفتی، می‌تواند چارچوبی فراهم آورد که در آن، علم و دین، نه در تقابل و نه در تفکیک کامل، بلکه در رابطه‌ای تعاملی، تکمیل‌گر و هم‌افزا قرار گیرند. بر اساس این رویکرد، علم و دین با حفظ تفاوت‌های روشی و قلمروی خود، قادر خواهند بود در فهم واقعیت، معنا و غایت هستی یکدیگر را تقویت کنند. روش پژوهش کتابخانه‌ای و مبتنی بر تحلیل توصیفی-انتقادی است.
- قرآن کریم
- ابراهیم مصطفی و دیگران. (بی‌تا). المعجم الوسیط. استانبول: المکتبة الإسلامیة.
- ابن‌فارس، احمد. (1404ق). معجم مقاییس اللغة. قم: مکتب الإعلام الإسلامی.
- ابن‌منظور، محمد بن مکرم. (1414ق). لسان العرب. بیروت: دار صادر.
- اکبری جدی، صابر. (1393ش). تبارشناسی جریان التقاط در مطالعات تفسیری معاصر ایران. مطالعات تفسیری، 5(17)، 129-156.
- ایزدپناه، عباس؛ رجبی، فاطمه. (1400ش). پایه‌شناسی فرهنگی بحران کرونا. ارائه‌شده در نخستین همایش ملی فرهنگ، 534-544.
- ایزدپناه، عباس؛ عبداللهی خلج، امیر. (1401ش). بررسی نقش انسجام‌گرایی و نظریۀ تعامل در الگوی تحصیل معرفت دینی. پژوهش‌های علم و دین، 13(1)، 3-24.
- آرون، ریمون. (1386ش). مراحل اساسی اندیشه در جامعه‌شناسی، (ترجمۀ باقر پرهام). تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
- باربور، ایان. (1402ش). علم و دین، (ترجمۀ بهاءالدین خرمشاهی). تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
- بازرگان، مهدی. (1353ش). باد و باران در قرآن. تهران: شرکت سهامی انتشار.
- بازرگان، مهدی. (1366ش). عشق و پرستش یا ترمودینامیک انسان. تهران: کانون نشر پژوهش‌های اسلامی.
- بازرگان، مهدی. (1343ش). مطهرات در اسلام. تهران: شرکت سهامی انتشار.
- بخش فلسفه و کلام. (1367ش). مدخل «آلی و آلت» در: دایرة‌المعارف بزرگ اسلامی، (زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی). تهران: دایرة‌المعارف بزرگ اسلامی.
- پترسون، مایکل و دیگران. (1393ش). عقل و اعتقاد دینی، (ترجمۀ احمد نراقی و ابراهیم سلطانی). تهران: طرح نو.
- پیترز، تد. (1384ش). علم و الاهیات به سوی همگرایی، (ترجمۀ ابوالفضل تحقیری). تهران: نشر نی.
- جرجانی، میر سید شریف. (1412ق). التعریفات. تهران: ناصرخسرو.
- جعفری، محمدتقی. (1389ش). همگرایی دین و دانش. بی‌جا: مؤسسۀ تدوین و نشر آثار علامه جعفری.
- حسینی شاهرودی، سید مرتضی. (1382ش). معرفی و نقد پوزیتیویسم منطقی. آموزه‌های فلسفۀ اسلامی، 2 و3(7و 8). 127-174.
- خسروپناه، عبدالحسین. (1384ش). آسیب‌شناسی جامعۀ دینی. تهران: نشر معارف.
- زبیدی، مرتضی. (1414ق). تاج العروس. بیروت: دار الفکر.
- سروش، عبدالکریم. (1373ش الف). فربه‌تر از ایدئولوژی. تهران: مؤسسۀ فرهنگی صراط.
- سروش، عبدالکریم. (1373ش ب). قبض و بسط تئوریک شریعت؛ نظریۀ تکامل معرفت دینی. تهران: مؤسسۀ فرهنگی صراط.
- شمشیری، محمدرضا؛ پسندی، فریبا. (1396ش). مقایسۀ علم و دین از دیدگاه فردریک شلایرماخر و کارت بارل. پژوهش‌های علم و دین، 8(1)، 73-90.
- شوشتری، زهرا. (1380ش). مذهب از منظر علامه جعفری و راسل. مطالعات راهبردی زنان، 4(14)، 124-146.
- طباطبایی، سید محمدحسین. (1374ش). المیزان فی تفسیر القرآن، (ترجمۀ موسوی همدانی). قم: جامعۀ مدرسین.
- عسکری، ابی‌هلال. (1412ق). معجم الفروق اللغویة. قم: جامعۀ مدرسین.
- غلامی، رضا. (1397ش). بررسی رویکردهای پنج‌گانه در مواجهه با علم. تحقیقات بنیادین علوم انسانی، 2(2)، 7-31.
- فراهیدی، خلیل بن احمد. (1409ق). کتاب العین. قم: هجرت.
- فروغی، محمدعلی. (1361ش). سیر حکمت در اروپا. تهران: انتشارات صفی‌علی‌شاه.
- قنبری همایکوه، امیر و دیگران. (1397ش). نسبت علم و دین در فلسفۀ ایان باربور و نقد آن از منظر مطهری. پژوهش‌های علم و دین، 9(2)، 49-71.
- قیم، عبدالنبی. (1386ش). فرهنگ معاصر عربی-فارسی. تهران: فرهنگ معاصر.
- گیدنز، آنتونی. (1388ش). امیل دورکیم، (ترجمۀ یوسف اباذری). بی‌جا: خوارزمی.
- الماسی، علی؛ بهشتی، احمد. (1392ش). رابطۀ علم و دین: ارزیابی راه‌حل‌های تعارض‌محور. قبسات، 18(68)، 191-215.
- محیطی اردکان، محمدعلی. (1392ش). پیشینۀ رابطۀ علم و دین در اسلام و غرب. معرفت، 22(88)، 29-42.
- مصباح یزدی، محمدتقی. (1393ش). رابطۀ علم و دین. قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
- مطهری، مرتضی. (1378ش). پیرامون انقلاب اسلامی. تهران: صدرا.
- مطهری، مرتضی. (1372ش). مجموعه آثار. تهران: صدرا.
- معین، محمد. (1382ش). فرهنگ فارسی. تهران: انتشارات بهزاد.
- مک‌گراث، آلیستر. (1384ش). درس‌نامۀ الاهیات مسیحی، (ترجمۀ بهروز حدادی). قم: مرکز ادیان و مذاهب.
- نراقی، آرش. (1373ش). بازرگان و مسئلۀ علم و دین. کیان، 6(23)، 27-36.
- هات، جان. (1382ش). علم و دین: از تعارض تا گفت‌وگو، (ترجمۀ بتول نجفی). قم: کتاب طه.
- هوردن، ویلیام. (1368ش). راهنمای الهیات پروتستان. (ترجمۀ طاطه‌وس میکائیلیان). تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
)