نویسندگان
1
کارشناسی ارشد فلسفه و حکمت اسلامی،دانشکده ادبیات، دانشگاه رازی،کرمانشاه،ایران
2
عضو هیات علمی گروه فلسفه اسلامی دانشگاه رازی
3
استادیار گروه الهیات، دانشکده ادبیات،دانشگاه رازی، کرمانشاه،ایران
چکیده
سرنوشت نفوس ناقصه (کودکان، دیوانگان و ابلهان) از چالش‌برانگیزترین مباحث معاد است که از دیرباز ذهن فلاسفه را به خود مشغول داشته است؛ زیرا هر جوابی که به این مسئله داده شود، با مشکلات خاص خود مواجه است. اگر برای این نفوس قائل به معاد شویم، آنگاه تبیین نحوه ثواب و عقابِ این نفوس دشوار است و اگر معاد این نفوس را نفی کنیم، آنگاه هم با برخی تصریحات دینی ناسازگار است و هم با برخی آراء فلسفی که این نفوس را صاحب نفس مجرد می‌دانند. هدف این مقاله، بررسی دیدگاه ابن سینا در مورد سرنوشت این نفوس است. هرچند ابن سینا معنای دقیق و گستره مفهوم «نفوس ناقصه» را روشن نساخته است، اما به صراحت در کتاب‌های متعددش به این بحث ورود نموده است و معتقد است که معاد همگانی بوده و نفوس ناقصه را هم شامل می‌شود. مبانی انسان‌شناسی شیخ، این دیدگاه او را پشتیبانی می‌کنند. اما در باب کیفیت حشر و جایگاه این نفوس در آخرت، کلمات ابن سینا مذبذب است؛ گاه موافقِ کسانی است که معتقدند این نفوس پس از مرگ به افلاک می‌پیوندند، گاه سرنوشت نفوس ناقصه را به رحمت واسعه الهی ارجاع می‌دهد، گاه نفوس ناقصه را در گروه سعادتمندان قرار می‌دهد، گاه این نفوس را نه اهل سعادت می‌داند و نه اهل شقاوت، و گاهی مفهوم نفوس ناقصه را تعمیم داده و در تلفیق با نگاه خوشبینانه‌اش به مسئله نجات، اکثر انسان‌ها را ذیل این مفهوم قرار می‌دهد.
- ابن سینا، ابوعلی حسین بن عبداللّٰه، احوال النفس؛ رسالة فی النفس و بقائها و معادها، مقدمه و تحقیق احمد فٶاد الاهوانی، پاریس، دار بیبلیون، 2007 م.
- همو، احوال النفس؛ رسالة فی النفس و بقائها و معادها، مقدمه و تحقیق احمد فٶاد الاهوانی، مصر، دار احیاء الکتب العربیه، 1371 ق.
- همو، الاشارات و التنبیهات، شرح خواجه نصیرالدین طوسی، قم، نشر البلاغه، 1375 ش.
- همو، الاضحویة فی المعاد، تحقیق حسن عاصی، تهران، شمس تبریزی، 1382 ش.
- همو، التعلیقات، تحقیق عبدالرحمن بدوی، بیروت، مکتبة الاعلام الاسلامی، 1404 ق. (الف)
- همو، الشفاء (الالهیات)، قم، کتابخانه آیةاللّٰه مرعشی نجفی، 1404 ق. (ب)
- همو، النجاة من الغرق فی بحر الضلالات، مقدمه و تصحیح محمدتقی دانش‌پژوه، چاپ دوم، تهران، دانشگاه تهران، 1379 ش.
- همو، دانشنامه علائی، تصحیح محمد معین، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، 1383 ش.
- همو، رسائل ابن سینا، قم، بیدار، 1400 ق.
- همو، مبدأ و معاد، تهران، مٶسسه مطالعات اسلامی، 1363 ش.
- حسن‌زاده آملی، حسن، دروس شرح اشارات و تنبیهات، تهران، آیت اشراق، 1388 ش.
- صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم، الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعه، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1981 م.
- همو، الشواهد الربوبیة فی المناهج السلوکیه، مشهد، المرکز الجامعی للنشر، 1360 ش.
- فارابی، ابونصر محمد بن محمد بن طرخان، آراء اهل مدینه فاضله، ترجمه سیدجعفر سجادی، تهران، کتابخانه طهوری، 1361 ش.
- همو، السیاسة المدنیه، مقدمه و شرح علی بوملحم، بیروت، دار و مکتبة الهلال، 1996 م.
- نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد، شرح الاشارات و التنبیهات مع المحاکمات، قم، نشر البلاغه، 1375 ش.
)