چکیده
همه علوم از جمله علوم تجربی، بر مجموعه‌ای از مبانی و اصول فلسفی مبتنی هستند. تصوری که انسان از هستی و روابط کلی میان پدیده‌ها دارد، در سطوح گوناگون فعالیت او به ویژه در چگونگی شناخت پدیده‌ها اثرگذار است. علی‌رغم تأثیرگذاری این اصول و مبانی فلسفی بر ذهن و فکر دانشمندان، اما در خود علوم تجربی از آن‌ها بحث نمی‌شود؛ بلکه وجود آن‌ها مسلم و مفروض تلقی می‌گردد. علم طب در تمدن اسلامی، یکی از موفق‌ترین و بارزترین علوم تجربی است که از این قاعده مستثنا نبوده و این دانش نیز بر پایه اصول و مبانی فلسفی پزشکان مسلمان، تدوین شده و توسعه یافته است. این مقاله با بررسی و تحلیل منابع پزشکیِ پزشکان مسلمان، پیش‌فرض‌های فلسفی را که آگاهانه یا ناآگاهانه مورد توجه و استفاده آن‌ها بوده و یا اگر به طور صریح در کانون توجه و مطالعۀ آن‌ها نبوده، اما زیربنای تبیین علمی آن‌ها را تشکیل می‌داده است، با روش تحلیل محتوا استخراج و تبیین می‌نماید.
- ابراهیمی دینانی، غلامحسین، قواعد کلی فلسفه در فلسفه اسلامی، چاپ دوم، تهران، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، 1370 ش.
- ابن اخوه قرشی، ضیاءالدین محمد بن محمد بن احمد بن ابی‌زید، معالم القربة فی احکام الحسبة (آیین شهرداری)، ترجمه جعفر شعار، چاپ دوم، تهران، علمی و فرهنگی، 1360 ش.
- ابن ازرق یمنی، ابراهیم بن عبدالرحمن، تسهیل المنافع فی الطب و الحکمه، مسقط، عاصمة الثقافة العربیه، 1427 ق.
- ابن رشد قرطبی، ابو ولید محمد بن احمد بن محمد، الکلیات فی الطب، تصحیح احمد فرید مزیدی، بیروت، دار الکتب العلمیه، 1426 ق.
- ابن سینا، ابوعلی حسین بن عبداللّٰه، الاشارات و التنبیهات، شرح خواجه نصیرالدین طوسی و قطب‌الدین رازی، قم، بلاغت، 1375 ش.
- همو، الالهیات من کتاب الشفاء، تحقیق حسن حسن‌زاده آملی، قم، دفتر تبلیغات حوزه علمیه قم، 1376 ش.
- همو، الشفاء (المنطق)، تحقیق سعید زائد، قم، کتابخانه آیةاللّٰه مرعشی نجفی، 1404 ق.
- همو، القانون فی الطب، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1426 ق.
- همو، المبدأ و المعاد، به اهتمام عبداللّٰه نورانی، زیر نظر مهدی محقق، تهران، مؤسسه مطالعات اسلامی مک‌گیل و دانشگاه تهران، 1363 ش.
- همو، النجاة من الغرق فی بحر الضلالات، مقدمه و تصحیح محمدتقی دانش‌پژوه، چاپ دوم، تهران، دانشگاه تهران، 1379 ش.
- همو، حفظ الصحه، ترجمه و شرح عبدالکریم قزوینی، تهران، دانشگاه علوم پزشکی ایران، 1387 ش.
- همو، قانون در طب، ترجمه علی‌رضا مسعودی، کاشان، مرسل، 1386 ش.
- ابن مبارک، محمدحکیم، «نصیحت‌نامه سلیمانی»، در: گنجینه بهارستان، تهران، کتابخانه موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، 1386 ش.
- ابن نفیس قرشی، علی بن ابی‌حزم، مبادی الطب (شرح الموجز)، شرح سیدمحمد حسینی شیرازی، بیروت، دار العلوم، 1426 ق.
- ابن هندو، ابوالفرج علی بن حسین، مفتاح الطب و منهاج الطلاب (کلید دانش پزشکی و برنامه دانشجویان آن)، به اهتمام مهدی محقق و محمدتقی دانش‌پژوه، تهران، مؤسسه مطالعات اسلامی دانشگاه مک گیل، 1368 ش.
- استرآبادی میرفندرسکی، میرزا ابوالقاسم، رساله صناعیه، تحقیق حسن جمشیدی، قم، بوستان کتاب، 1387 ش.
- اسرائیلی، اسحاق بن سلیمان، الاغذیة و الادویه، بیروت، مؤسسة عزالدین، 1412 ق.
- بهاءالدوله رازیِ، سیدحسن بن میرقوام‌الدین قاسم بن محمد حسینی نوربخش، خلاصة التجارب، تهران، دانشگاه علوم پزشکی ایران، 1382 ش.
- پلانک، ماکس، علم به کجا می‌رود؟، ترجمه احمد آرام، چاپ دوم، تهران، شرکت سهامی انتشار، 1395 ش.
- جالینوس، کتاب جالینوس الی غَلوقن فی التأتی لشفاء الامراض، ترجمه و شرح حنین بن اسحاق، قاهره، الهیئة المصریة العامة للکتاب، 1982 م.
- همو، مجموعه هشت کتاب طبی، ترجمه حنین بن اسحاق، تهران، دانشگاه علوم پزشکی ایران ـ مؤسسه مطالعات تاریخ پزشکی، طب اسلامی و مکمل، 1387 ش.
- جرجانی، سیداسماعیل بن حسن، اصول و مبانی نظری طب سنتی (گزیده‌ای از کتاب نخستین ذخیره خوارزمشاهی)، تصحیح و تحقیق سیدجلال مصطفوی، تهران، دانشگاه علوم پزشکی ایران، 1383 ش.
- همو، ذخیره خوارزمشاهی، قم، مؤسسه احیاء طب طبیعی، 1391 ش.
- جمالی یزدی، ابوبکر مطهر بن محمد، فرخ‌نامه، تهران، امیرکبیر، 1386 ش.
- جمعی از نویسندگان، شش رساله کهن پزشکی (رساله حفظ الصحه)، قم، مجمع الذخائر الاسلامیه، 1390 ش.
- جمعی از نویسندگان، مبانی علوم انسانی اسلامی از دیدگاه آیت‌اللّٰه مصباح یزدی، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، 1397 ش.
- چغمینی، محمود بن محمد، مستحضر الطبیب و مستبشر اللبیب (ترجمه کتاب قانونچه فی الطب چغمینی)، ترجمه محمد سعید بخت بن مولوی میرعبدالعزیز کشمیری قادری، بی‌جا، بی‌نا، بی‌تا.
- خسروپناه، عبدالحسین، کلام نوین اسلامی (اسلام‌شناسی، تمدن‌شناسی، معادشناسی)، قم، تعلیم و تربیت اسلامی، 1392 ش.
- رازی، ابوبکر محمد بن زکریا، السیرة الفلسفیه، ترجمه عباس اقبال، چاپ دوم، تهران، سازمان انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی، 1371 ش.
- همو، المدخل الی صناعة الطب، تهران، دانشگاه علوم پزشکی ایران، 1388 ش.
- همو، المنصوری فی الطب، تصحیح حازم بکری صدیقی، ترجمه محمدابراهیم ذاکر، تهران، دانشگاه علوم پزشکی تهران، 1387 ش.
- همو، برء الساعة (بهبود آنی)، ترجمه سیداحمد شریف طبیب تنکابنی، اصفهان، جاوید، 1333 ش.
- همو، من لایحضره الطبیب، قاهره، دار رکابی للنشر، 1419 ق.
- رهاوی، اسحاق بن علی، ادب الطبیب، تهران، دانشگاه علوم پزشکی ایران، 1387 ش.
- زهراوی، ابوالقاسم خلف بن عباس، التصریف لمن عجز عن التألیف، کویت، مؤسسة الکویت للتقدم العلمی، ادارة الثقافة العلمیه، 2004 م.
- سجزی، مسعود بن محمد، حقائق اسرار الطب، قم، جلال‌الدین، 1387 ش.
- سیوطی، جلال‌الدین عبدالرحمن بن ابی‌بکر، الرحمة فی الطب و الحکمه، بیروت، المکتبة العصریه، 1428 ق.
- شیرازی، نجم‌الدین محمود، «مختصر فی علم التشریح»، در: گنجینه بهارستان، تهران، کتابخانه موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، 1386 ش.
- طباطبایی، سیدمحمدحسین، نهایة الحکمه، تحقیق عباسعلی زارعی سبزواری، چاپ شانزدهم، قم، دفتر انتشارات اسلامی، 1422 ق.
- طبری، ابوالحسن علی بن سهل بن ربَّن، فردوس الحکمة فی الطب، تصحیح عبدالکریم سامی جندی، بیروت، دار الکتب العلمیه، 1423 ق.
- علامه حلّی، ابومنصور جمال‌الدین حسن بن یوسف بن مطهر اسدی، الجوهر النضید فی شرح منطق التجرید، تصحیح محسن بیدار، چ پنجم، قم، بیدار، 1371 ش.
- قطب‌الدین شیرازی، محمود بن مسعود، کتاب فی بیان الحاجة الی الطب و الاطباء و وصایاهم، تهران، دانشگاه علوم پزشکی ایران، 1387 ش.
- کاپلستون، فردریک، تاریخ فلسفه: یونان و روم، سیدجلال‌الدین مجتبوی، چاپ سوم، تهران، علمی و فرهنگی و سروش، 1375 ش.
- مصباح یزدی، محمدتقی، آموزش فلسفه، چاپ ششم، تهران، سازمان تبلیغات اسلامی، 1373 ش. (الف)
- همو، ترجمه و شرح برهان شفا، نگارش و تحقیق محسن غرویان، تهران، امیرکبیر، 1373 ش. (ب)
- مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، چاپ سیزدهم، تهران، صدرا، 1385 ش.
- همو، یادداشت‌های استاد مطهری، تهران، صدرا، 1391 ش.
- ملکشاهی، حسن، ترجمه و شرح اشارات و تنبیهات، چاپ سوم، تهران، سروش، 1375 ش.
- نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد، تلخیص المحصل المعروف بنقد المحصل، چاپ دوم، بیروت، دار الاضواء، 1405ق.
- نظامی عروضی، احمد، چهار مقاله، تصحیح محمد قزوینی، به کوشش محمد معین، تهران، ارمغان، 1327 ش.
- یوسفیان، نعمت‌اللّٰه، اخلاق پزشکی، قم، پژوهشکده تحقیقات اسلامی سپاه، بی‌تا.
)