چکیده
برای تمایز علوم از هم، معیارهای حقیقی و اعتباری متعددی بیان شده است؛ تفاوت موضوع، محمول، روش، غایت، سنخ مسائل، وضع و قرارداد و... از آن جمله است. عرفان نظری که علمی حصولی و عهده‌دار تبیین عقلانی شهود عرفانی است، برای تمایز خود از فلسفه بر برخی از این معیارها تکیه کرده است. با توجه به اینکه بسیاری از مسائل خداشناسی، جهان‌شناسی و انسان‌شناسیِ عرفان نظری در شیوه و موضوع با فلسفه مشترک است، سٶال این است که آیا به واقع می‌توان عرفان نظری را علمی متمایز از فلسفه به ویژه فلسفه اسلامی قلمداد کرد. به نظر می‌رسد علی‌رغم تلاش عرفان نظری در این زمینه، تفکیک عرفان نظری از فلسفه محل تأمل و تردید بوده، ادله عرفان نظری در توجیه تمایز یا اثبات شرافت و علوّ این علم نسبت به فلسفه در اثبات مدعا کافی نیست. این معیارها اگرچه تمایز میان شهود، تعقل، عمل یا عرفان شهودی از عرفان عملی و فلسفه را ثابت می‌کند، اما برای اثبات عرفان نظری به مثابه علمی جداگانه کافی به نظر نمی‌رسد. در این مقاله به روش تحلیلی، یکی از معیارهای عمده ارائه‌شده برای تمایز عرفان نظری از فلسفه که تفاوت در موضوع است، مورد تحلیل و بررسی واقع شده و از دو جهت یعنی تحقق موضوع و توانایی ایجاد تمایز، مورد مناقشه قرار گرفته است.
- آخوند خراسانی، محمدکاظم بن حسین، کفایة الاصول، قم، مٶسسة آل البیت لاحیاء التراث، 1409 ق.
- آملی، سیدحیدر بن علی، انوار الحقیقة و اطوار الطریقة و اسرار الشریعه، تحقیق سیدمحسن موسوی تبریزی، قم، نور علی نور، 1382 ش.
- ابن ترکه اصفهانی، صائن‌الدین علی بن محمد، تمهید القواعد، تصحیح سیدجلال‌الدین آشتیانی، تهران، انجمن حکمت و فلسفه ایران، 1396 ش
- ابن سینا، ابوعلی حسین بن عبداللّٰه، الشفاء، تحقیق سعید زاید، قم، کتابخانه آیةاللّٰه مرعشی نجفی، 1404 ق.
- جامی، نورالدین عبدالرحمن، الدرة الفاخرة فی تحقیق مذهب الصوفیة و المتکلمین و الحکماء المتقدمین، تحقیق نیکولاهیر و علی موسوی بهبهانی، تهران، مؤسسه مطالعات اسلامی، 1358 ش.
- جوادی آملی، عبداللّٰه، تحریر تمهید القواعد، تحقیق حمید پارسانیا، قم، اسراء، 1387 ش.
- همو، سرچشمه اندیشه، تحقیق عباس رحیمیان، قم، اسراء، 1386 ش.
- همو، «مرزهای میان عرفان نظری و فلسفه»، تقریر محمدرضا مصطفی‌پور، فصلنامه اسراء، سال سوم، شماره 8، تابستان ١٣٩٠ ش.
- حیدری، سیدعلی‌نقی، اصول الاستنباط، قم، لجنة ادارة الحوزة العلمیه، 1412 ق.
- رشتی، حبیب‌اللّٰه بن محمدعلی، بدائع الافکار، قم، مٶسسة آل البیت لاحیاء التراث، بی‌تا.
- سبحانی تبریزی، جعفر، ارشاد العقول الی مباحث الاصول، تقریر محمدحسین حاج‌عاملی، قم، مٶسسه امام صادق، 1424 ق.
- سبزواری، ملاهادی بن مهدی، شرح المنظومه، تصحیح حسن حسن‌زاده آملی، تهران، ناب، 1379 ش.
- صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم، الحاشیة علی الهیات الشفاء، قم، بیدار، بی‌تا.
- همو، الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعه، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1981 م.
- همو، الشواهد الربوبیة فی المناهج السلوکیه، تصحیح و تعلیق سیدجلال‌الدین آشتیانی، مشهد، المرکز الجامعی للنشر، 1360 ش.
- علامه حلّی، ابومنصور جمال‌الدین حسن بن یوسف بن مطهر اسدی، القواعد الجلیة فی شرح الرسالة الشمسیه، تحقیق فارس حسّون تبریزیان، قم، دفتر انتشارات اسلامی، 1412 ق.
- غروی اصفهانی، محمدحسین، نهایة الدرایة فی شرح الکفایه، بیروت، مٶسسة آل البیت لاحیاء التراث، 1429 ق.
- غروی نائینی، محمدحسین، فوائد الاصول، تقریر محمدعلی کاظمی خراسانی، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1376 ش.
- غفاری، حسین، و غلامعلی مقدم، «داوری در داوری ملاصدرا میان عرفا و حکما در مسئله ذات حق»، مجله فلسفه، سال چهل و سوم، شماره 1، بهار و تابستان 1394 ش.
- فاضل موحدی لنکرانی، محمد، اصول فقه شیعه، تقریر محمود ملکی اصفهانی، قم، مرکز فقهی ائمه اطهار، 1381 ش.
- فیض کاشانی، محمدمحسن بن شاه‌مرتضی، اصول المعارف، تصحیح سیدجلال‌الدین آشتیانی، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، 1375 ش.
- قطب‌الدین رازی، محمد بن محمد، المحاکمات بین شرحی الاشارات، قم، نشر البلاغه، 1375 ش.
- قمی، محمدحسین بن محمد، توضیح القوانین، تهران، دار الطباعه میرزاعباس باسمجی، 1303 ق.
- قیصری رومی، محمد داوود، رسائل قیصری، تصحیح سیدجلال‌الدین آشتیانی، تهران، مٶسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران، 1381 ش.
- همو، شرح فصوص الحکم، تحقیق سیدجلال‌الدین آشتیانی، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، 1375 ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، انوار الاصول، تقریر احمد قدسی، قم، مدرسه امام علی بن ابی‌طالب، 1428 ق.
- موسوی خمینی، سیدروح‌اللّٰه، تهذیب الاصول، تقریر جعفر سبحانی، تهران، مٶسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1423 ق.
- همو، لمحات الاصول، تقریرات دروس سیدحسین طباطبایی بروجردی، قم، مٶسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1421 ق.
- میرداماد، میرمحمدباقر بن محمد حسینی استرآبادی، کتاب القبسات، تحقیق مهدی محقق، تهران، دانشگاه تهران، 1367 ش.
- نراقی، محمدمهدی بن ابی‌ذر، شرح الالهیات من کتاب الشفاء، تحقیق حامد ناجی، قم، کنگره بزرگداشت محققان نراقی، 1380 ش.
- نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد، شرح الاشارات و التنبیهات مع المحاکمات، قم، نشر البلاغه، 1375 ش.
- نوری، ملاعلی، التعلیقات علی مفاتیح الغیب، تهران، مٶسسه تحقیقات فرهنگی، 1363 ش.
)