نویسندگان
1
دانشجوی دکتری فلسفه اسلامی دانشگاه باقرالعلوم(علیه‌السلام)
2
استاد دانشگاه باقرالعلوم(علیه‌السلام)
3
استادیار دانشگاه باقرالعلوم(علیه‌السلام)
چکیده
وجود خطا در ادراکات حسی، چالش‌های فلسفی متعددی را به همراه دارد. از این رو پرداختن به دیدگاه‌ها و راه حل‌های فلاسفه مسلمان در این مسئله اهمیت پیدا می‌کند. در این نوشتار به روش کتابخانه‌ای به جمع‌آوری اطلاعات، و با روش عقلی به تحلیل آن پرداخته شده است؛ به این صورت که ابتدا به چیستی علم حسی و فرایند پیدایش آن در حیطه بدن و نفس پرداخته شده است، سپس چالش‌های نشئت‌گرفته از مسئله خطای حسی مورد تبیین قرار گرفته و در ادامه به نحوه مواجهه حکمای مسلمان با مسئله خطای حسی و چالش‌های آن پرداخته شده است. با تحلیل دیدگاه حکمای مسلمان چنین نتیجه گرفته شده که محورهای مواجهه حکما در مورد خطای حسی عبارت‌اند از: 1ـ عدم اتصاف ادراک حسی به خطا و صواب؛ 2ـ تأثیر قوه واهمه و متخیله در خطای حسی؛ 3ـ کشف و تصحیح خطای حسی به واسطه قوه عاقله. از نظر نویسندگان با تحلیل و تفکیک جنبه‌های معرفت‌شناختی و هستی‌شناختی ادراکات حسی، مشخص می‌شود که ادراکات حسی به معنای حقیقی قابل صدق و کذب هستند و اعتبار معرفت‌شناختی آن‌ها مبتنی بر فکر و تعقل است. از این رو، ادراکات حسی و قضایای محسوسات از تحت بدیهیات و یقینیات خارج می‌شوند.
- ابراهیمی دینانی، غلامحسین، قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1380 ش.
- ابن حزم اندلسی، علی بن احمد بن سعید، رسائل ابن حزم الاندلسی، بیروت، المؤسسة العربیة للدراسات و النشر، 2007 م.
- ابن رشد قرطبی، محمد بن احمد، الشرح لکتاب النفس، تونس، بیت الحکمه، بی‌تا.
- همو، تلخیص کتاب النفس، قاهره، المکتبة العربیه، 1994 م.
- ابن‌سینا، ابوعلی حسین بن عبداللّٰه، الاشارات و التنبیهات، قم، بوستان کتاب، 1381 ش.
- همو، التعلیقات، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، 1404 ق.
- همو، الشفاء (المنطق)، قم، کتابخانه آیةاللّٰه مرعشی نجفی، 1405 ق.
- همو، النجاة من الغرق فی بحر الضلالات، مقدمه و تصحیح محمدتقی دانش‌پژوه، چاپ دوم، تهران، دانشگاه تهران، 1379 ش.
- همو، النفس من کتاب الشفاء، تحقیق حسن حسن‌زاده آملی، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، 1375 ش.
- همو، رساله منطق دانشنامه علائی، با مقدمه و حواشی و تصحیح محمد معین، چاپ دوم، همدان، دانشگاه بوعلی سینا، 1383 ش.
- اخوان‌الصفا، رسائل اخوان الصفاء و خلّان الوفاء، بیروت، الدار الاسلامیه، 1412 ق.
- بهمنیار بن مرزبان، ابوالحسن، التحصیل، تصحیح و تعلیق مرتضی مطهری، چاپ دوم، تهران، دانشگاه تهران، 1375 ش.
- جوادی آملی، عبداللّٰه، معرفت‌شناسی در قرآن، تحقیق حمید پارسانیا، چاپ سوم، قم، اسراء، 1384 ش.
- حسین‌زاده، محمد، منابع معرفت، قم، مٶسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، 1394 ش.
- دغیم، سمیح، موسوعة مصطلحات الامام فخر الدین الرازی، بیروت، مکتبة لبنان ناشرون، 2001 م.
- سبزواری، ملاهادی بن مهدی، شرح المنظومه، تصحیح و تعلیق حسن حسن‌زاده آملی، تهران، ناب، 1369 ش.
- سهروردی، شهاب‌الدین یحیی بن حبش، المشارع و المطارحات، تصحیح مقصود محمدی، تهران، حق‌یاوران، 1385 ش.
- همو، مجموعه مصنفات شیخ اشراق، تهران، مٶسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی (پژوهشگاه)، 1372 ش.
- صدر، سیدمحمدباقر، موسوعة الامام الشهید السید محمدباقر الصدر، قم، پژوهشگاه علمی تخصصی شهید صدر، دار الصدر، 1434 ق.
- صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم، الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعه، قم، مکتبة المصطفوی، 1368 ش.
- همو، المبدأ و المعاد، تصحیح سیدجلال‌الدین آشتیانی، تهران، انجمن حکمت و فلسفه ایران، 1354 ش.
- همو، سه رساله فلسفی، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، 1378 ش.
- همو، شرح اصول الکافی، تهران، مٶسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی (پژوهشگاه)، 1366 ش.
- همو، مجموعه رسائل فلسفی صدرالمتألهین، تهران، حکمت، 1375 ش.
- طباطبایی، سیدمحمدحسین، اصول فلسفه رئالیسم، به کوشش سیدهادی خسروشاهی، چاپ دوم، قم، بوستان کتاب، 1387 ش.
- همو، ترجمه تفسیر المیزان، ترجمه سیدمحمدباقر موسوی همدانی، چاپ پنجم، قم، دفتر انتشارات اسلامی، 1374 ش.
- همو، نهایة الحکمه، قم، دفتر انتشارات اسلامی، 1416 ق.
- عارفی، عباس، مطابقت صور ذهنی با خارج، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1388 ش.
- عسگری یزدی، علی، شکاکیت (نقدی بر ادله)، قم، بوستان کتاب، 1381 ش.
- عشاقی اصفهانی، حسین، برهان‌های صدیقین، تهران، مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران، 1393 ش.
- عصار، سیدمحمدکاظم، مجموعه آثار عصار، با حواشی و مقدمه و تصحیح سیدجلال‌الدین آشتیانی، تهران، امیرکبیر، 1376 ش.
- علامه حلّی، ابومنصور جمال‌الدین حسن بن یوسف بن مطهر اسدی، رسالة التصور و التصدیق (الجوهر النضید و رسالة التصور و التصدیق)، قم، بیدار، 1363 ش.
- غزالی، ابوحامد محمد بن محمد، ترجمه المنقذ من الضلال، ترجمه زین‌الدین کیائی‌نژاد، تهران، عطائی، 1349 ش.
- فارابی، ابونصر محمد بن محمد بن طرخان، الاعمال الفلسفیه، بیروت، دار المناهل، 1413 ق.
- همو، الجمع بین رأیی الحکیمین، تهران، مکتبة الزهراء، 1405 ق.
- فاضل تونی، محمدحسین، مجموعه رسائل عرفانی و فلسفی، قم، مطبوعات دینی، 1386 ش.
- فخرالدین رازی، ابوعبداللّٰه محمد بن عمر، کتاب المحصل، عمان، دار الرازی، بی‌تا.
- فیاض لاهیجی، عبدالرزاق بن علی، گوهر مراد، تهران، سایه، 1383 ش.
- قطب‌الدین شیرازی، محمود بن مسعود، درة التاج لغرة الدباج، به کوشش و تصحیح سیدمحمد مشکوة، چاپ سوم، تهران، حکمت، 1369 ش.
- کاپلستون، فردریک چارلز، تاریخ فلسفه، ترجمه سیدجلال‌الدین مجتبوی، چاپ نهم، تهران، علمی فرهنگی، 1391 ش.
- مصباح یزدی، محمدتقی، آموزش فلسفه، تهران، سازمان تبلیغات اسلامی، 1366 ش.
- همو، شرح جلد هشتم اسفار اربعه، تحقیق محمد سعیدی‌مهر، قم، مٶسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، 1375 ش.
- مطهری، مرتضی، اصول فلسفه و روش رئالیسم، تهران، صدرا، 1376 ش.
- معلمی، حسن، پیشینه و پیرنگ معرفت‌شناسی اسلامی، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1386 ش.
- همو، نگاهی به معرفت‌شناسی در فلسفه اسلامی، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1378 ش.
- نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد، اساس الاقتباس، تهران، دانشگاه تهران، 1367 ش.
- همو، تلخیص المحصل المعروف بنقد المحصل، بیروت، دار الاضواء، 1405 ق.
- همو، شرح الاشارات و التنبیهات، تحقیق حسن حسن‌زاده آملی، قم، بوستان کتاب، 1386 ش.
)