نویسندگان
1
دانشجوی دکتری فلسفه اسلامی، دانشگاه علامه طباطبائی
2
استادیار گروه فلسفه و کلام جامعه المصطفی العالمیه، شعبه اصفهان
,
نوع مقاله : علمی پژوهشی
چکیده
مسئله خلافت در حوزه‌های مختلف معارف دینی، مورد تفسیر و شرح و بسط قرار گرفته است. مطالعه تطبیقی در این دیدگاه‌ها و ایجاد گفتمان میان آن‌ها به ظهور آثار و نتایج جدید کمک خواهد کرد. اگرچه هم از نظر شیخ صدوق و هم در نگاه ابن عربی، خلیفه دارای دو سویۀ آسمانی و زمینی و مرجع سیاسی و علمی و معنوی جامعه بوده، جعل این منصب در عالم ظاهر به اراده الهی و خارج از انتخاب مردم است و به حسب باطن، خلیفه واسطه فیض و سبب بقای عالم به شمار می آید، اما نگرش کلامی شیخ صدوق و گرایش عرفانی ابن عربی باعث ایجاد وجوه تفارقی میان این دو دیدگاه شده است که برخی از آن‌ها مهم و قابل توجه است؛ از جمله اینکه شیخ صدوق خلافت را برآمده از صفت الهی «الانتصاف لأولیائه من أعدائه» و برای جلوگیری از ایجاد جبر در عالم دانسته است، اما ابن عربی خلیفه را مظهر اسم جامع «اللّٰه» معرفی کرده و برای خلافت، دو مرتبه باطنی یعنی حقیقت محمدیه، و ظاهری یعنی مصادیق بشری اولیاء در نظر گرفته است. همچنین ابن عربی میان خلافت الهی و خلافت رسول تفکیک کرده و خلیفة اللّٰه را به عنوان مرجع سیاسی و علمی معرفی نموده است.
- قرآن کریم.
- ابن عربی، ابوبکر محیی‌الدین محمد بن علی الحاتمی الطائی، الفتوحات المکیه، بیروت، دار صادر، بی‌تا.
- همو، فصوص الحکم، قاهره، دار احیاء الکتب العربیه، 1946 م.
- همو، نقش الفصوص، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1370 ش.
- ابن منظور افریقی مصری، ابوالفضل جمال‌الدین محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت، دار صادر، 1414 ق.
- جوادی والا، محمود، «خلافت الهی از دیدگاه ابن عربی»، فصلنامه معارف عقلی، سال پنجم، شماره 2 (پیاپی 16)، پاییز 1389 ش.
- جوهری، اسماعیل بن حماد، الصحاح، تاج اللغة و صحاح العربیه، تحقیق و تصحیح احمد عبدالغفور عطار، بیروت، دار العلم للملایین، 1376 ق.
- جهانگیری، محسن، محیی‌الدین ابن عربی چهره برجسته عرفان اسلامی، تهران، دانشگاه تهران، 1390 ش.
- راغب اصفهانی، ابوالقاسم حسین بن محمد، مفردات الفاظ القرآن، بیروت، دار القلم، 1412 ق.
- صدوق، ابوجعفر محمد بن علی بن حسین بن موسی بن بابویه قمی، الاعتقادات، قم، مؤسسه امام هادی، 1392 ش.
- همو، المقنع، قم، مؤسسه امام هادی، 1415 ق.
- همو، کتاب الهدایة (فی الاصول و الفروع)، قم، مؤسسه امام هادی، 1390 ش.
- همو، کمال الدین و تمام النعمه، تهران، اسلامیه، 1395 ق.
- علامه حلّی، ابومنصور جمال‌الدین حسن بن یوسف بن مطهر اسدی، کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، قم، دفتر انتشارات اسلامی، 1413 ق.
- فخرالدین رازی، ابوعبداللّٰه محمد بن عمر، التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب)، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1420 ق.
- فراهیدی، خلیل بن احمد، کتاب العین، چاپ دوم، قم، هجرت، 1409 ق.
- قیصری، شرف‌الدین داوود بن محمود، رسائل قیصری، تهران، مٶسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران، 1381 ش.
- کلباسی، مجتبی، «تفسیر آیه خلافت از دیدگاه شیخ صدوق»، فصلنامه انتظار موعود، سال پانزدهم، شماره 48، بهار 1394 ش
- یزدان‌پناه، سید یداللّٰه، مبانی و اصول عرفان نظری، نگارش سیدعطاء انزلی، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، 1389 ش.
)