نویسندگان
1
دکتری مدرسی معارف اسلامی، مدرس دانشگاه فردوسی و حوزه علمیه مشهد
2
عضوهیأت علمی گروه معارف اسلامی و هسته پژوهشی مطالعات میان رشتهای هستی شناسانه، دانشگاه فردوسی مشهد
3
عضو هیأت علمی گروه فیزیک و هسته پژوهشی مطالعات میان رشته ای هستی شناسانه، دانشگاه فردوسی مشهد
,
نوع مقاله : علمی پژوهشی
چکیده
مسئله آغاز زمانی کیهان، یکی از مسائل چالش‌برانگیزی است که افزون بر فلسفه و الهیات، مورد توجه فیزیک‌دانان معاصر قرار گرفته است؛ به گونه‌ای که برخی از آنان، واکنش‌های متافیزیکی ـ الهیاتی و حتی سوگیری‌های الحادی را نیز در انتخاب دیدگاه‌های خود ابراز داشته‌اند. بررسی آثار استفان هاوکینگ نشان می‌دهد که او بدون بهره‌گیری از روش متافیزیکی و فلسفی، تنها با مبنا قرار دادن قواعد فیزیکی که بر روش حس و تجربه استوار است، برخی نتایج متافیزیکی مانند بی‌آغازی زمانی آفرینش کیهان را نتیجه گرفته و از این رهگذر، وجود خدا را انکار نموده است. در جستار حاضر که با روش توصیفی ـ تحلیلی و با رویکرد فلسفی نگاشته شده است، یافته‌های تحقیق حاکی از آن است که دیدگاه بی‌آغازی زمانی کیهان در نظر هاوکینگ با دیدگاه برخی از فلاسفه مانند ملاصدرا هماهنگ است؛ ولی ملاصدرا بر خلاف هاوکینگ، از بی‌آغازی زمانی کیهان، خداناباوری و قرائت آتئیستی را نتیجه نمی‌گیرد. برخی برداشت‌های هستی‌شناختیِ هاوکینگ، سبب مغالطه در استنتاج و منجر به تناقضات درونی در مباحث فلسفی شده است که در این جستار، با اصول و مبانی حکمت متعالیه مورد بررسی قرار گرفته و ارزیابی شده است. در پایان، این نتیجه به دست آمده است که ملاصدرا در حکمت متعالیه، ملاک نیازمندی کیهان به علت را «امکان» دانسته و میان «بی‌آغازی زمانی کیهان» و «وجود خدا» جمع نموده است.
- بازلو، جان، جهان استیون هاوکینگ، ترجمه حبیب‌اللّٰه دادفرما، تهران، انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی، 1372 ش.
- تاسلامان، جانر، بیگ‌بنگ، فلسفه و خدا، ترجمه رامین کریمی ثالث، چاپ دوم، تهران، سایلاو، 1399 ش.
- جوادی آملی، عبداللّٰه، رحیق مختوم؛ شرح حکمت متعالیه (بخش یکم از جلد اول)، قم، اسراء، 1375 ش.
- صابری فتحی، سیدمجید، علیت در فیزیک، مشهد، دانشگاه فردوسی مشهد، 1400 ش.
- صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم، اسرار الآیات، مقدمه و تصحیح محمد خواجوی، تهران، انجمن حکمت و فلسفه ایران، 1360 ش.
- همو، الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعه، چاپ چهارم، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1990 م.
- همو، الشواهد الربوبیة فی المناهج السلوکیه، تصحیح و تعلیق سیدجلال‌الدین آشتیانی، چاپ دوم، مشهد، المرکز الجامعی للنشر، 1360 ش.
- همو، رسالة فی الحدوث (حدوث العالم)، تصحیح سیدحسین موسویان، به اشراف سیدمحمد خامنه‌ای، تهران، بنیاد حکمت اسلامی صدرا، بهار 1378 ش.
- فارابی، ابونصر محمد بن محمد بن طرخان، الجمع بین رأیی الحکیمین، مقدمه و تعلیق البیر نصری نادر، بیروت، بی‌جا، 1985 م.
- فطورچی، پیروز، مسئله آغاز از دیدگاه کیهان‌شناسی نوین و حکمت متعالیه، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، تابستان 1377 ش.
- گلشنی، مهدی، خداباوری و دانشمندان معاصر غربی (چالش‌‌ها و تبیین‌ها)، چاپ پنجم، تهران، کانون اندیشه جوان، 1401 ش.
- مصباح یزدی، محمدتقی، تعلیقة علی نهایة الحکمه، قم، در راه حق، 1405 ق.
- مِه‌یر، استیون سی.، بازگشت فرضیه خدا؛ سه کشف علمی که از ذهن پنهان در پس جهان هستی پرده برمی‌دارند، ترجمه اعظم خرام، تهران، علم، 1401 ش.
- هاوکینگ، استیون و.، تاریخچه زمان (از انفجار بزرگ تا سیاه‌چاله‌ها)، ترجمه محمدرضا محجوب، چاپ دهم، تهران، شرکت سهامی انتشار، 1385 ش.
- Feldbrugge, Job & Jean-Luc Lehners & Neil Turok, “Lorentzian Quantum Cosmology”, Physical Review D, Vol. 95(10), 2017.
- Hartle, James Burkett & Stephen William Hawking, “Wave function of the Universe,” Physical Review D, Vol. 28(12), 1983.
- Hawking, Stephen William, A Brief History of Time, New York, Bantam Books, 1988.
- , Brief Answers to the Big Questions, New York, Bantam Books, 2018.
- Hawking, Stephen William & Leonard Mlodinow, The Grand Design, New York, Bantam Books, 2010.
- Warman, Matt, “Stephen Hawking tells Google ‘philosophy is dead’”, The Telegraph, 17 May 2011, <http://www.telegraph.co.uk/technology/google/8520033/Stephen-Hawking-tells-Google-philosophy-is-dead.html>.
)