,
نوع مقاله : علمی پژوهشی
چکیده
«حق» و «عدالت» از حقایقی‌اند که هر انسانی فطرتاً خواهان دستیابی به آنهاست. این پژوهش با روش توصیفی - تحلیلی به بررسی حقیقت حق و عدالت و رابطۀ آن دو با یکدیگر در پرتو تعالیم امام رضا(ع) پرداخته و بر این اعتقاد است که مفهوم «حق» و «عدالت» از سـنخ مفـاهیم فلسفی‌اند و عقل مفهوم «حق» را از مقایسه کردن صاحب حق، یعنی موجودی هدفمند و خود حق، یعنی هدف مطلوب یا مقصد متناسب، انتزاع می‌کند. حق از چیزی به نام «وجود» پدید می‌آید و وجود باری‌تعالی که غنیّ بالذات است منشأ همۀ وجودات و در نتیجه، منشأ تمام حق‌ها نیز هست. حرکت موجودات در جهت رسیدن به آن هدف مطلوب و مقصد متناسب مستلزم برخورداری از امتیازاتی است که خداوند تکویناً و یا تشریعاً به آنها اعطا می‌کند. حق در حقیقت، منشأ عدالت به شمار می‌آید که برگرفته از حقیقت توحیدی است و این معنا در تعالیم تمدنی امام رضا(ع) تجلی یافته است که فرمود: «کلمۀ توحید دژی است که هر کس در آن دژ وارد شود مصون خواهد ماند، اما به شرط این‌که از مسیر ولایت باشد». تبیین این امر بر اساس تعالیم رضوی(ع)، کمک شایانی به شناخت حقیقت حق و عدالت و اجرای آن در زندگی خواهد نمود که تأمین‌کنندۀ ضرورت این بحث است.
- ابن‌ادریس، محمد بن منصور حلی. (1410ق). السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
- ابن‌بابویه، محمد بن علی. (1378ق). عیون أخبار الرضا(ع)، (تحقیق مهدی لاجوردی). تهران: نشر جهان.
- ابن‌حمزه، عمادالدین. (1408ق). الوسیلة. قم: مکتبة آیة الله المرعشی النجفی.
- ابن‌سینا، حسین بن عبدالله. (بی‌تا). الإلهیات من الشفاء مع تعلیقات صدر المتألهین. قم: بیدار.
- ابن‌فارس، ابوالحسین. (1404ق). معجم مقائیس اللغة، (تحقیق عبدالسلام محمد هارون). قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
- ابن‌مسکویه، احمد بن محمد. (1426ق). تهذیب الأخلاق، (تحقیق عماد هلالی). بی‌جا: طلیعة النور.
- ابن‌منظور، محمد بن مکرم. (1414ق). لسان العرب. چ3. بیروت: دار صادر.
- خمینی، سید روح‌الله. (1392ش). کتاب البیع. تهران: مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره).
- انصاری، مرتضی. (1415ق). المکاسب. قم: چاپ کنگره.
- آملی، سید حیدر. (1368ش). المقدمات من کتاب نص النصوص. تهران: انتشارات توس.
- توسلی، حسین. (1385ش). رابطۀ حق و عدالت. پژوهش‌های فلسفی-کلامی، 8(1)، 91-109. https://doi.org/10.22091/pfk.2006.277
- جرجانی، علی بن محمد. (1403ق). التعریفات. بیروت: دار الکتب العلمیه.
- جـوادی آملـی، عبدالله. (1374ش). حق و تکلیف در اسلام. قم: اسراء.
- جوادی آملی، عبدالله. (1389ش). فلسفۀ حقوق بشر. قم: اسراء.
- جوادی آملی، عبدالله. (1389ش). آفاق اندیشه. قم: اسراء.
- جوهری، اسماعیل بن حماد. (1407ق). الصحاح، (تحقیق احمد عبدالغفور). بیروت: دار العلم للملایین.
- جهامی، جیرار (1998م). موسوعة مصطلحات الفلسفة عند العرب. بیروت: مکتبة لبنان ناشرون.
- حائری، مهدی. (1400ق). کاوش‌های عقل عملی. انتشارات حکمت و فلسفه.
- حر عاملی، محمدبن حسن. (بی‌تا). وسائل‌الشیعة، (تحقیق مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث. قم: ستاره.
- حسینی روحانی، سید محمدصادق. (1412ق). زبدة الأصول. قم: مدرسة الإمام الصادق(ع).
- حسینی زبیدی، سید محمد مرتضی. (1387ق). تاج العروس. بیروت: دار الهدایه.
- خویی، سید ابوالقاسم. (بی‌تا). مصباح الفقاهة. قم: بی‌نا.
- راغب اصفهانی، حسین. (1412ق). مفردات ألفاظ القرآن، (تحقیق: صفوان عدنان داودی). لبنان- دمشق: دار العلم- الدار الشامیة.
- سهروردی، شهاب‌الدین یحیی. (1272ق). المشارع و المطارحات. در: مجموعه مصنفات شیخ اشراق، (تصحیح و مقدمۀ هنری کربن). تهران: مؤسسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
- شیرازی، محمد بن ابراهیم. (1368ق). الحکمة المتعالیة فی الأسفار الأربعة. قم: مصطفوی.
- طباطبایی حکیم، سید محمدسعید. (1376ق). المحکم فی أصول الفقه. قم: بی‌نا.
- طباطبایی، سید محمدحسین. (1388ش). تعالیم اسلام. قم: بوستان کتاب.
- طباطبایی، سید محمدحسین. (1411ق). المیزان. بیروت: مؤسسة الأعلمی.
- طریحی، فخرالدین. (1365ش). مجمع البحرین. تهران: مرتضوی.
- طوسی، محمد بن حسن. (1417ق). النهایة. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
- غروی اصفهانی، محمدحسین. (1375ش). حاشیة کتاب المکاسب. قم: علمیه.
- غروی اصفهانی، محمدحسین. (بی‌تا). رسالة فی الحق والحکم. قم: أنوار المهدی.
- غفاری، محمد خالد. (1380ش). فرهنگ اصطلاحات آثار شیخ اشراق شهاب‌الدین سهروردی. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
- فراهیدی، خلیل بن احمد. (1410ق). العین، (تحقیق مهدی المخزومی و ابراهیم سامرائی). قم: هجرت.
- فرغانی، سعیدالدین. (1379). مشارق الدراری، (مقدمه و تعلیقات: سید جلال‌الدین آشتیانی). قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
- فیومی، احمد بن محمد. (بی‌تا). المصباح المنیر. قم: دار الرضی.
- قربان‌نیا، ناصر. (1383ش). عدالت و حقوق. قبسات، 9(32)، 51-80.
- کلینی، محمد بن یعقوب. (1365ش). الکافی، (تحقیق علی‌اکبر غفاری). تهران: دار الکتب الاسلامیه.
- لشکری، علیرضا. (1388ش). حق، عدالت و جامعه. جستارهای اقتصادی، 6(12)، 31-57.
- نظیفی، عباس. (1385ش). حق، مظهر عدالت. پیک نور، 4(1)، 67-78.
- مجلسی، محمدباقر. (1403ق). بحار الأنوار، (تحقیق محمدباقر بهبودی). دار إحیاء التراث العربی.
- مصباح یزدی، محمدتقی. (1382ش). حقوق متقابل مردم و حکومت. قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
- مصباح یزدی، محمدتقی. (1392ش). حقوق و سیاست در قرآن. قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
- مصباح یزدی، محمدتقی. (1393ش). خداشناسی (معارف قرآن 1). قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
- مصباح یزدی، محمدتقی. (1394ش). فلسفۀ اخلاق، (تحقیق و نگارش احمدحسین شریفی). قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
- مصباح یزدی، محمدتقی. (1398ش). آموزش فلسفه، در: مشکات (مجموعه آثار حضرت آیت‌الله مصباح). مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
- مطهری، مرتضی. (1372ش). مجموعه آثار. قم: صدرا.
- مطهری، مرتضی. (1390ش). مجموعه آثار. قم: صدرا.
- مظفر، محمدرضا. (1366ش). المنطق. قم: اسماعیلیان.
- مفید، محمد بن محمد. (1413ق). المقنعه. قم: کنگرۀ جهانی هزارۀ شیخ مفید.
- نراقی، محمدمهدی. (بی‌تا). جامع السعادات. بیروت: اعلمی.
- نصری، عبدالله. (1382ش). حق و عدالت در اندیشۀ استاد مطهری. قبسات، 8(28)، 203-221.
- طوسی، نصیرالدین محمد بن محمد. (1413ق). اخلاق ناصری. تهران: علمیۀ اسلامیه.
)