چکیده
یکی از مباحث مربوط به علیت، پرداختن به ملاک نیازمندی معلول به علت است. این‌که معلول بودن معلول در واقع و نفس‌الامر به چه علت است و معلول بودن اشیا را از چه طریقی می‌توان معین کرد، یکی از مسائلی است که در فلسفۀ اسلامی و آیات و روایات به آن پرداخته شده است. در این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی، و با تقسیم ملاک معلولیت به ثبوتی و اثباتی، ابتدا به بیان دیدگاه فلاسفۀ مسلمان در مورد ملاک ثبوتی معلولیت پرداخته شده و سپس ملاک‌های اثباتی معلولیت در فلسفۀ اسلامی استخراج شده است. در ادامه با استخراج ملاک‌های ثبوتی و اثباتی معلولیت در آیات و روایات، به تحلیل و مقایسۀ این ملاک‌ها با ملاک‌های مطرح‌شده در فلسفۀ اسلامی پرداخته شده است و این نتیجه به دست آمده که در مورد ملاک های اثباتی معلولیت بین دیدگاه فلاسفه و آیات و روایات توافق و سازگاری وجود دارد. اما در مورد برخی از ملاک‌های ثبوتی بین دیدگاه فلاسفه و ظاهر برخی از متون دینی تعارض دیده می‌شود که به راه‌حل‌هایی برای رفع این تعارض پرداخته شده است.
- قرآن کریم.
- ابن‌بابویه، محمد بن علی. (۱۳۷۶). الأمالی. تهران: کتابچی.
- ابن‌بابویه، محمد بن علی. (۱۳۷۸ق). عیون أخبار الرضا(ع). تهران: اسلامیه.
- ابن‌بابویه، محمد بن علی. (۱۳۹۸ق). التوحید. قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
- ابن‌بابویه، محمد بن علی. (۱۴۰۳ق). معانی الأخبار. قم: المکتبة الاسلامیة.
- ابنسینا، حسین ابن عبدالله. (۱۳۷۵). الإشارات و التنبیهات. قم: نشر البلاغه.
- ابنسینا، حسین ابن عبدالله. (۱۳۷۹). النجاة من الغرق فی بحر الضلالات. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
- ابنسینا، حسین ابن عبدالله. (۱۴۰۴ق). الشفاء- الطبیعیات. قم: مرعشی نجفی.
- ابنسینا، حسین ابن عبدالله. (۱۴۱۸ق). الإلهیات من کتاب الشفاء. قم: مکتب الاعلام الاسلامی، مرکز النشر.
- ابن‌قولویه، جعفر بن محمد. (۱۳۵۶). کامل الزیارات. نجف اشرف: دار المرتضویه.
- انصاری، مرتضی. (۱۴۱۹ق). فرائد الأصول. قم: مجمع الفکر الإسلامی.
- جوادی آملی، عبدالله. (۱۳۸۶). رحیق مختوم (شرح حکمت متعالیه). قم: انتشارات اسرا.
- حرانی، حسن بن علی. (۱۳۶۳). تحف العقول. قم: مؤسسة النشر الاسلامی.
- سبزواری، هادی بن مهدی. (۱۳۶۹). شرح المنظومة (تعلیقات حسنزاده). تهران: نشر ناب.
- شریف الرضی، محمد بن حسین. (۱۴۱۴ق). نهج البلاغة (صبحی صالح، مصحح). قم: دار الهجرة.
- شهرزوری، شمس‌الدین. (۱۳۸۳). رسائل الشجرة الالهیة فى علوم الحقایق الربانیة. تهران: موسسه حکمت و فلسفۀ ایران.
- طباطبایی، سید محمدحسین. (۱۳۷۴). ترجمه تفسیر المیزان. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
- طباطبایی، سید محمدحسین. (۱۳۸۷). اصول فلسفه و روش رئالیسم. قم: موسسه بوستان کتاب.
- طباطبایی، سید محمدحسین. (۱۴۱۶ق). نهایة الحکمة. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
- طبرسی، احمد بن علی. (۱۴۰۳ق). الإحتجاج على أهل اللجاج. مشهد: نشر مرتضی.
- طوسی، محمد بن حسن. (۱۴۱۴ق). الأمالی. قم: دار الثقافة.
- طوسی، نصیرالدین محمد بن محمد. (۱۴۰۴ق). شرحی الإشارات. قم: کتابخانه عمومی حضرت آیت‌الله‌العظمی مرعشی نجفی.
- فارابی، ابونصر. (۱۳۸۱). فصوص الحکمة. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
- فاضل تونی، محمد حسین. (۱۳۸۶). مجموعه رسائل عرفانی و فلسفی. قم: مطبوعات دینی.
- فتال نیشابوری، محمد بن احمد. (۱۳۷۵). روضة الواعظین و بصیرة المتعظین. قم: الشریف الرضی.
- کاشانی، فیض. (۱۴۱۵ق). تفسیر الصافی. تهران: مکتبة الصدر.
- کلینی، محمد بن یعقوب. (۱۴۰۷ق). الکافی. تهران: دار الکتب الإسلامیة.
- مجلسی، محمدباقر. (۱۴۰۳ق). بحار الأنوار. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
- مصباح یزدی، محمدتقی. (۱۳۸۳). آموزش فلسفه. قم: انتشارات امیرکبیر.
- مطهری، مرتضی. (۱۳۶۴). اصول فلسفه و روش رئالیسم. تهران: صدرا.
- مطهری، مرتضی. (۱۳۷۷). مجموعه آثار استاد شهید مطهری. قم: صدرا.
- مفید، محمد بن محمد. (۱۴۱۳ق الف). الإرشاد فی معرفة حجج الله على العباد. قم: مؤسسة آل البیت(ع).
- مفید، محمد بن محمد. (۱۴۱۳ق ب). الأمالی. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
- ملاصدرا. (۱۳۰۲ق). مجموعة الرسائل التسعه. قم: مکتبه المصطفوی.
- ملاصدرا. (۱۳۵۴). المبدا و المعاد. تهران: انجمن حکمت و فلسفۀ ایران.
- ملاصدرا. (۱۳۶۳). مفاتیح الغیب. تهران: وزارت فرهنگ و آموزش عالی، انجمن اسلامی حکمت و فلسفۀ ایران، موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
- ملاصدرا. (۱۹۸۱). الحکمة المتعالیة فى الأسفار العقلیة الأربعة. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
- ملاصدرا. (۱۴۱۷ق). الشواهد الربوبیة فى المناهج السلوکیة (مقدمه عربی). بیروت: مؤسسة التاریخ العربی.
- منافیان، سید محمد. (۱۳۹۸). معناشناسی «ماهیت» در مابعدالطبیعۀ میرداماد. آموزه‌های فلسفۀ اسلامی، ۱۴ (۲۴)، ۱۲۹-۱۵۰.
- میرداماد. (۱۳۸۱). مصنفات میر داماد. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
)