نویسندگان
1
استادیار، گروه فلسفه، دانشکدۀ ادبیات، دانشگاه یاسوج، یاسوج، ایران.
2
دانشیار، گروه دروس عمومی، دانشکدۀ پزشکی، دانشگاه علوم پزشکی کرمانشاه، کرمانشاه، ایران.
چکیده
با توجه به اهمیت حرکت جوهری و تحول ذاتی نفس در فلسفۀ ملاصدرا، این پژوهش به بررسی ارتباط میان اعمال اختیاری انسان و حرکت جوهری نفس می‌پردازد. هدف اصلی، بررسی نقش اراده و اعمال اختیاری انسان در جهت‌دهی به مسیر تکامل نفس است. روش پژوهش تبیینی-تحلیلی است. یافته‌ها نشان می‌دهند که حرکت جوهری انسان، شامل حرکت‌های جبلی و ارادی است؛ حرکت ارادی، ناشی از عقل عملی و مبنای رشد عقل نظری و توسعۀ ذات نفس است. همچنین با توجه به حرکت درونی و پیوستۀ نفس، تکرار اعمال اختیاری از یک طرف موجب شکل‌گیری ملکات نفسانی می‌شود و از سویی دیگر، مسیر و مقصد حرکت ذاتی نفس را که زمینه‌ساز پیشرفت یا سقوط جوهر وجودی انسان است، مشخص میکند. در واقع، بنابر حرکت جوهری، نفس انسان همواره در سَیَلان است و اعمال اختیاری، نقش اساسی در جهت‌دهی ارادی به حرکت آن دارد. بنابراین، درک دقیق نقش اراده و اعمال اختیاری در فلسفۀ ملاصدرا می‌تواند راهنمای مناسبی برای بهبود کیفیت زندگی و معنویت انسان باشد.
- ابراهیمی دینانی، غلامحسین و کریم‌زاده، رحمت‌الله. (۱۳۸۶). رابطۀ نفس و بدن. آموزه‌های فلسفۀ اسلامی، ۳(۶)، ۳-۱۹.
- ابنسینا، حسین بن عبدالله. (۱۳۴۸). طبیعیات الشفا. قاهره: دار الکتب العربیة.
- ابنسینا، حسین بن عبدالله. (۱۴۰۵ق). الهیات الشفا. قم: مکتبة آیة الله مرعشی نجفی.
- احمد بن فارس، ابوالحسن. (۱۳۹۹ق). معجم مقاییس اللغة. قم: دار الفکر.
- ارشادی‌نیا، محمدرضا. (۱۳۹۳). رهاوردهای هستی‌شناختی حرکت جوهری در دیدگاه استاد آشتیانی. آموزه‌های فلسفۀ اسلامی، ۹(۱۵)، ۳۱-۵۴.
- جوادی آملی، عبدالله. (۱۳۸۶الف). تفسیر انسان به انسان. قم: نشر اسراء.
- جوادی آملی، عبدالله. (۱۳۸۶ب). مراحل اخلاق در قرآن. قم: نشر اسراء.
- جوادی آملی، عبدالله. (۱۳۸۴). وحی و نبوت در قرآن. قم: نشر اسراء.
- جوادی آملی، عبدالله. (۱۳۸۵). هدایت در قرآن. قم: نشر اسراء.
- ذاکری، مهدی. (۱۳۹۴). درآمدی به فلسفۀ عمل. تهران: سمت.
- راغب اصفهانی، حسین بن محمد. (۱۳۸۴). مفردات الفاظ القرآن (ج ۴). تهران: اساطیر.
- رستمی، ابراهیم و حسینی زیدی، سید ابوالقاسم. (۱۴۰۳). تحلیل ارادۀ الهی در فلسفۀ اسلامی در تناظر با افعال اختیاری نفس انسانی. آموزه‌های فلسفۀ اسلامی، ۱۸(۳۲)، ۱۴۵-۱۶۸.
- زمانی‌ها، حسین و یاوری، طاهره. (۱۳۹۶). تحلیل چیستی و حقیقت بدن مثالی و نقش آن در تبیین رابطۀ نفس و بدن در فلسفۀ ملاصدرا. حکمت معاصر، ۸(۳)، ۱۷۱-۱۸۸.
- سبزواری، ملاهادی. (۱۴۲۲ق). شرح منظومة. قم: نشر ناب.
- سجادی، سید جعفر. (۱۳۷۳). فرهنگ معارف اسلامی. تهران: نشر دانشگاه تهران.
- صلیبا، جمیل. (۱۳۶۶). فرهنگ فلسفی (ترجمۀ منوچهر صانعی دره‌بیدی). تهران: نشر حکمت.
- طباطبایی، سید محمدحسین. (۱۳۷۳). فرازهایی از اسلام (تحقیق مهدی آیتاللهی). قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
- طباطبایی، سید محمدحسین. (۱۴۱۷). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
- طباطبایی، سید محمدحسین. (۱۳۶۲). نهایة الحکمة. قم: جامعه مدرسین.
- عسکری، ابوهلال حسن بن عبدالله. (۱۳۵۳). الفروق اللغویة. قم: مکتبة بصیرتی.
- کاتبی، نجم‌الدین علی و میرک نجاری، محمد بن مبارکشاه. (۱۳۵۳). حکمة العین و شرحه. مشهد: دانشگاه فردوسی.
- کمیجانی، حامد. (۱۴۰۰). تحلیل نظریۀ حرکت جوهری نفس و بازخوانیِ تعریف نفس بر اساس حرکت جبلیِ آن. نسیم خرد، ۷(۱)، ۸۵-۹۸.
- مرادی، فرشاد، فهیم، محسن و فهیم، علیرضا. (۱۴۰۳). نقش عمل در معرفت عقلانی نزد ملاصدرا و قرچغای خان. معرفت و بصیرت اسلامی، ۳(۱)، ۵۵-۶۸.
- مصطفوی، سید حسن. (۱۳۹۱). شرح نمط سوم اشارات و تنبیهات. تهران: دانشگاه امام صادق (ع).
- ملاصدرا، صدرالدین محمد شیرازی. (۱۳۸۲الف). الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة (حاشیۀ علامه طباطبایی). بیروت: دار احیاء التراث العربی.
- ملاصدرا، صدرالدین محمد شیرازی. (۱۳۸۷). تفسیر القرآن الکریم. قم: انتشارات معارف.
- ملاصدرا، صدرالدین محمد شیرازی. (۱۳۸۲ب). شرح و تعلیقة ملاصدرا بر الهیات شفا (ج ۱؛ تحقیق نجفقلی حبیبی). تهران: بنیاد حکمت صدرا.
- ملاصدرا، صدرالدین محمد شیرازی. (۱۳۸۹). الشواهد الربوبیة. تهران: نشر اساطیر.
- ملاصدرا، صدرالدین محمد شیرازی. (۱۳۶۳). مفاتیح الغیب (تحقیق محمد خواجوی). تهران: مؤسسه تحقیقات فرهنگی.
- یکهزارع، صغری، کاملان، محمدصادق و پروانه، محمود. (۱۳۹۱). تأثیر نظریۀ حرکت جوهری بر نفس‌شناسی ملاصدرا. انسان‌پژوهی دینی، ۹(۲۷)، ۱۲۵-۱۴۷.
)