نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسنده

• حامد اسماعیل زاده

دانش‌آموخته سطح چهار حوزه علمیه قم

چکیده

فلسفه اخلاق دیوید هیوم و ملاصدرا بر دو دستگاه فلسفی متفاوت استوار است که به تبیین‌های متمایزی از منشأ ارزش‌های اخلاقی، معیار حسن و قبح، الزام اخلاقی و غایت حیات انسانی می‌انجامند. هدف این پژوهش، بازسازی و مقایسه مبانی فلسفه اخلاق این دو متفکر و تحلیل تأثیر مبانی هستی‌شناختی، معرفت‌شناختی و انسان‌شناختی آنان بر مسائل بنیادین فلسفه اخلاق است. پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی و رویکرد تطبیقی، ابتدا مبانی فلسفی هر دو نظریه را تبیین و سپس پیامدهای آنها را در تفسیر عینیت ارزش‌های اخلاقی، انگیزش اخلاقی، فضیلت، سعادت و الزام اخلاقی بررسی می‌کند. یافته‌ها نشان می‌دهد که هیوم با تکیه بر طبیعت‌گرایی تجربی، منشأ داوری‌های اخلاقی را در احساسات، همدلی و تجربه انسانی جست‌وجو می‌کند و تبیین قابل‌توجهی از تجربه و انگیزش اخلاقی ارائه می‌دهد، اما در تبیین مبنای عینی و جهان‌شمول ارزش‌های اخلاقی با چالش‌هایی مواجه است. در مقابل، ملاصدرا با ابتنا بر اصالت وجود، تشکیک وجود، حرکت جوهری، اتحاد عاقل و معقول و نظریه تکامل نفس، اخلاق را بخشی از نظام وجودی انسان دانسته و ارزش‌های اخلاقی را بر نسبت واقعی افعال با کمال یا نقص وجودی نفس استوار می‌سازد. نتیجه پژوهش نشان می‌دهد که اختلاف این دو نظریه بیش از آنکه ناظر به احکام اخلاقی باشد، به تفاوت در پارادایم‌های فلسفی و مبانی وجودشناختی، معرفت‌شناختی و انسان‌شناختی آنها بازمی‌گردد؛ ازاین‌رو، مقایسه فلسفه اخلاق این دو متفکر تنها در سطح مبانی فلسفی می‌تواند به داوری معتبر و منسجم بینجامد.

کلیدواژه‌ها

• فلسفه اخلاق
• دیوید هیوم
• ملاصدرا
• طبیعت‌گرایی تجربی
• واقع‌گرایی اخلاقی
• حکمت متعالیه

موضوعات

• فلسفه اسلامی

عنوان مقاله [English]

A Comparative Reconstruction of the Philosophical Foundations of Ethics in David Hume and Mullā Ṣadrā: An Analysis of the Relationship between Empirical Naturalism and Ontological Realism

نویسنده [English]

• Hamed Esmaeilzadeh

Graduate of the fourth level of the Qom Seminary

چکیده [English]

The moral philosophies of David Hume and Mullā Ṣadrā are grounded in distinct philosophical systems that offer fundamentally different accounts of the origin of moral values, the criteria of moral goodness and badness, moral obligation, and the ultimate end of human life. This study reconstructs and compares the philosophical foundations of their ethical theories, examining how their ontological, epistemological, and anthropological assumptions shape central issues in moral philosophy. Using a descriptive-analytical and comparative method, it first explicates the philosophical foundations of each thinker and then analyzes their implications for the objectivity of moral values, moral motivation, virtue, happiness, and moral obligation. The findings show that Hume, drawing on empirical naturalism, locates the source of moral judgments in human sentiments, sympathy, and experience, thereby providing a persuasive account of moral motivation while encountering difficulties in establishing an objective and universal foundation for moral values. By contrast, Mullā Ṣadrā, on the basis of the primacy and gradation of existence, substantial motion, the unity of the intellect and the intelligible, and the perfection of the soul, conceives ethics as an intrinsic dimension of human existence and grounds moral values in the real relation between human actions and the soul’s existential perfection or deficiency. The study concludes that the principal divergence between these ethical theories lies not primarily in their normative conclusions but in their underlying philosophical paradigms and their ontological, epistemological, and anthropological foundations. A coherent comparison of their moral philosophies therefore requires analysis at the level of these foundational principles.

کلیدواژه‌ها [English]

• Moral philosophy
• David Hume
• Mullā Ṣadrā
• Empirical naturalism
• Moral realism
• Transcendent Philosophy (al-Ḥikmah al-Mutaʿāliyah)