نویسندگان
1
دانشیار گروه علوم اجتماعی اسلامی دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران
2
دانشجوی دکتری دانش اجتماعی مسلمین دانشگاه تهران
3
دانشجوی کارشناسی ارشد دانش اجتماعی مسلمین دانشگاه تهران
چکیده
جامعه و فرد و نسبت این دو، یکی از مسائل مهم فلسفی مورد توجه متفکران است. اصحاب علوم اجتماعی مدرن، سه دیدگاه در پاسخ به این پرسش ارائه کرده‌اند. برخی در برابر جامعه، به فرد اصالت داده‌اند و برخی در برابر فرد، جامعه را اصیل می‌دانند و گروهی دیگر نگاه ترکیبی بین فرد و جامعه را لحاظ کرده‌اند. اهمیت این مسئله از آن حیث می‌باشد که هر پاسخی که به پرسش نسبت و اصالت فرد یا جامعه ارائه شود، مسیر تحقیقات علوم انسانی و اجتماعی را شکل می‌دهد. سٶال این پژوهش آن است که فلاسفه مسلمان معاصر با تکیه بر مبانی عقلانی و فلسفی چه پاسخی به رابطه فرد و جامعه ارائه کرده‌اند؟ اگرچه در لابه‌لای آثار متفکران متقدم مسلمان همچون فارابی، خواجه نصیرالدین طوسی و ابن خلدون می‌توان پاسخی برای نسبت فرد و جامعه یافت، اما به واسطه آشنایی فلاسفه مسلمان معاصر با علوم اجتماعی جدید، آثار و نظرات مختلف و مستقلی در خصوص نسبت فرد و جامعه یا اصالت فرد و یا جامعه بیان و تألیف شده است.
نگارندگان بر این باورند که فلاسفه معاصر ایران را از حیث پاسخ آن‌ها به نسبت فرد با جامعه، می‌توان به سه گروه اصالت فرد، اصالت جامعه و اصالت جامعه و فرد طبقه‌بندی نمود. هر یک از آن‌ها برای اثبات دیدگاه خود، ادله‌ای عقلی و نقلی ذکر کرده‌اند که باعث تضارب آراء و پیدایش نظریات بدیع مبتنی بر آموزه‌های اسلامی شده است.
در این پژوهش با رجوع به منابع و آثار موجود و توصیف اسناد و تحلیل محتوا به کشاکش و بحث‌های شکل‌گرفته پیرامون فرد و جامعه پرداخته شده است.
- آرون، ریمون، مراحل اساسی سیر اندیشه در جامعه‌شناسی، ترجمه باقر پرهام، چاپ یازدهم، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، 1393 ش.
- پارسانیا، حمید، جهان‌های اجتماعی، چاپ سوم، قم، کتاب فردا، 1395 ش.
- جوادی آملی، عبداللّٰه، تفسیر موضوعی قرآن کریم جامعه در قرآن، تحقیق و تنظیم مصطفی خلیلی، چاپ سوم، قم، اسراء، 1389 ش.
- دورکیم، امیل، قواعد روش جامعه‌شناسی، ترجمه علی‌محمد کاردان، چاپ نهم، تهران، دانشگاه تهران، 1393 ش.
- ریتزر، جورج، نظریه جامعه‌شناسی، ترجمه هوشنگ نایبی، تهران، نی، 1393 ش.
- صدر، سیدمحمدباقر، سنت‌های تاریخ در قرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامی، بی‌تا.
- صدر، سیدموسی، ادیان در خدمت انسان: جستارهایی درباره دین و مسائل جهان امروز، ترجمه گروه مترجمان، چاپ چهارم، تهران، مٶسسه فرهنگی تحقیقاتی امام موسی صدر، 1395 ش.
- طباطبایی، سیدمحمدحسین، المیزان، ترجمه سیدمحمدباقر موسوی همدانی، چاپ پنجم، قم، دفتر انتشارات اسلامی، 1374 ش.
- فارابی، ابونصر، کتاب الملّه، بیروت، دار المشرق، 1966 م.
- کرایب، یان، نظریه‌های اجتماعی مدرن، ترجمه عباس مخبر، چاپ پنجم، تهران، آگاه، 1388 ش.
- کوزر، لیوئیس، زندگی و اندیشه بزرگان جامعه‌شناسی، ترجمه محسن ثلاثی، چاپ نوزدهم، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، 1393 ش.
- مصباح یزدی، محمدتقی، جامعه و تاریخ از دیدگاه قرآن، چاپ هفتم، تهران، شرکت چاپ و نشر بین‌الملل، 1391 ش.
- مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، ج2، تهران، صدرا، بی‌تا.
- همو، مجموعه آثار، ج15، تهران، صدرا، 1390 ش.
)