نویسندگان
1
دانشجوی دکتری فلسفۀ دین موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره)، قم
2
دانشیار گروه کلام و فلسفه دین، موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره)
چکیده
انسان‌شناسی یکی از مباحث مهمی است که در فهم، تبیین و تفسیر ما از آموزه‌های دینی تأثیرگذار است. یکی از بنیادی‌ترین بخش‌های آن، بحث از ماهیت انسان است. فلاسفه اسلامی و عده‌ای از متکلمان، به تجرد نفس اعتقاد دارند. برخی از متکلمان، منکر تجرد نفس بوده، آن را مادی می‌دانند. از ابتدای شکل‌گیری مکاتب کلامی تا کنون، گاه مادی‌انگاری و گاه تجردگرایی نظریۀ غالب بوده است. در سدۀ اخیر نیز هرچند دیدگاه تجردگرایی نظریه غالب می‌باشد، اما متکلمان مکتب تفکیک از مادیت نفس دفاع می‌کنند. تجردگرایان برای اثبات تجرد نفس، ادله متعددی اقامه می‌کنند. یکی از مهم‌ترین آن‌ها، دلیلی است که از طریق ادراک مفاهیم کلی توسط نفس، به اثبات تجرد نفس می‌پردازد. در این برهان، گاه از طریق انقسام مفاهیمِ ادراک‌شده و گاه از طریق فاقد عوارضِ مادی بودنِ معقولاتِ ادراک‌شده، تجرد نفس را به عنوان محل این صور و معقولات نتیجه می‌گیرند.
این پژوهش با استفاده از روش توصیفی ـ تحلیلی، این دلیل را بررسی کرده است. پس از تبیین آن، صحت و میزان دلالت آن بررسی شده و روشن گردیده است اشکالات متعددی که به هر دو تقریرِ این دلیل عقلی وارد شده‌اند، نمی‌توانند خدشه‌ای به اعتبار این برهان وارد کنند.
- ابن سینا، ابوعلی حسین بن عبداللّٰه، الشفاء، الطبیعیات، تحقیق سعید زائد و دیگران، قم، کتابخانه آیةاللّٰه مرعشی نجفی، 1404 ق.
- همو، النجاة من الغرق فی بحر الضلالات، مقدمه و تصحیح محمدتقی دانش‌پژوه، چاپ دوم، تهران، دانشگاه تهران، 1379 ش.
- ابن قیم جوزیه، شمس‌الدین ابوعبداللّٰه محمد بن ابی‌بکر بن ایوب بن سعد، الروح، تعلیق ابراهیم رمضان، بیروت، دار الفکر العربی، 1996 م.
- ابن منظور، ابوالفضل جمال‌الدین محمد بن مکرم، لسان العرب، تحقیق و تصحیح جمال‌الدین میردامادی، چاپ سوم، بیروت، دار صادر، 1414 ق.
- ارشادی‌نیا، محمدرضا، از مدرسه تا معارف تا انجمن حجتیه، قم، بوستان کتاب، 1386 ش.
- همو، نقد و بررسی نظریه تفکیک، قم، بوستان کتاب، 1382 ش.
- استرآبادی، محمدجعفر، البراهین القاطعة فی شرح تجرید العقائد الساطعه، تحقیق مرکز مطالعات و تحقیقات اسلامی، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، 1382 ش.
- اسفراینی، ملااسماعیل، انوار العرفان، تحقیق سعید نظری، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، 1383 ش.
- تفتازانی، سعدالدین مسعود بن عمر، شرح المقاصد، مقدمه و تحقیق و تعلیق عبدالرحمن عمیره، قم، الشریف الرضی، 1409 ق.
- جرجانی، میرسیدشریف علی بن محمد، شرح المواقف، تصحیح بدرالدین نعسانی، قم، الشریف الرضی، 1325 ق.
- حسامی‌فر، عبدالرزاق، «ادله غزالی و رازی در ردّ و اثبات تجرد نفس»، نشریه مقالات و بررسی‌ها، دفتر 76(2) فلسفه، پاییز و زمستان 1383 ش.
- حسن‌زاده آملی، حسن، الحجج البالغة علی تجرد النفس الناطقه، قم، بوستان کتاب، 1381 ش.
- حسینی زبیدی، سیدمحمدمرتضی بن محمد، تاج العروس من جواهر القاموس، تحقیق و تصحیح علی هلالی و علی سیری، بیروت، دار الفکر، 1414 ق.
- خسروشاهی، سیدهادی، مجموعه رسائل علامه طباطبایی، قم، بوستان کتاب، 1387 ش.
- سبزواری، ملاهادی بن مهدی، اسرار الحکم، مقدمه صدوقی، تصحیح کریم فیضی، قم، مطبوعات دینی، 1383 ش.
- همو، شرح منظومه، تصحیح و تعلیق حسن حسن‌زاده آملی، تحقیق و تقدیم مسعود طالبی، تهران، ناب، 1369ـ 1379 ش.
- سجادی، سیدجعفر، فرهنگ اصطلاحات فلسفی ملاصدرا، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1379 ش.
- همو، فرهنگ معارف اسلامی، تهران، دانشگاه تهران، 1373 ش.
- سهروردی (شیخ اشراق)، شهاب‌الدین یحیی بن حبش، هیاکل النور، تصحیح محمد کریمی زنجانی اصل، تهران، نقطه، 1379 ش.
- سیوری حلّی (فاضل مقداد)، جمال‌الدین مقداد بن عبداللّٰه، ارشاد الطالبین الی نهج المسترشدین، تحقیق سیدمهدی رجائی، قم، کتابخانه آیةاللّٰه مرعشی نجفی، 1405 ق.
- شاکرین، حمیدرضا، «مادیت نفس در نگره مکتب تفکیک، بررسی و نقد»، نشریه کلام اسلامی، سال بیست و ششم، شماره 1، بهار 1396 ش.
- شعرانی، ابوالحسن، شرح فارسی تجرید الاعتقاد، تهران، اسلامیه، بی‌تا.
- صدرالدین شیرازی (ملاصدرا)، محمد بن ابراهیم، الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعه، حاشیه علامه طباطبایی، چاپ سوم، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1981 م.
- همو، مفاتیح الغیب، تصحیح محمد خواجوی، تهران، مؤسسه تحقیقات فرهنگی، 1363 ش.
- طالقانی، محمد نعیم، منهج الرشاد فی معرفة المعاد، تحقیق رضا استادی، مشهد، بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، 1411 ق.
- عبودیت، عبدالرسول، درآمدی به نظام حکمت صدرایی، چاپ سوم، تهران ـ قم، سمت ـ مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، 1388 ش.
- عبیدلی، سیدعمیدالدین، اشراق اللاهوت فی نقد شرح الیاقوت، تصحیح علی‌اکبر ضیایی، تهران، میراث مکتوب، 1381 ش.
- علامه حلی، ابومنصور جمال‌الدین حسن بن یوسف بن مطهر اسدی، تسلیک النفس الی حظیرة القدس، تحقیق فاطمه رمضانی، قم، مؤسسه امام صادق ، 1426 ق.
- همو، کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، تصحیح و مقدمه و تحقیق و تعلیق حسن حسن‌زاده آملی، چاپ چهارم، قم، دفتر انتشارات اسلامی، 1413 ق.
- غزالی، ابوحامد محمد بن محمد، تهافت الفلاسفه، تحقیق سلیمان دنیا، تهران، انتشارات شمس تبریزی، 1382 ش.
- فخرالدین رازی، ابوعبداللّٰه محمد بن عمر، الاربعین فی اصول الدین، قاهره، مکتبة الکلیات الازهریه، 1986 م.
- همو، المباحث المشرقیة فی علم الالهیات و الطبیعیات، چاپ دوم، قم، بیدار، 1411 ق.
- همو، المطالب العالیة من العلم الالهی، تحقیق احمد حجازی سقا، بیروت، دار الکتاب العربی، 1407 ق.
- فیاضی، غلامرضا، علم‌النفس فلسفی، تدوین و تحقیق محمدتقی یوسفی، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، 1389 ش.
- قزوینی، مجتبی، بیان الفرقان فی توحید القرآن، تعلیق سیدجعفر سیدان، تحقیق بخش پژوهشی مدرسه علوم دینی حضرت ولی عصر ، قم، دلیل ما، 1389 ش.
- لاهیجی، ملاعبدالرزاق، گوهر مراد، مقدمه زین‌العابدین قربانی، تهران، سایه، 1383 ش.
- مروارید، حسنعلی، تنبیهات حول المبدأ و المعاد، مشهد، بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، 1418 ق.
- مصباح یزدی، محمدتقی، آموزش فلسفه، قم، مٶسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ج1، 1389 ش. و ج2، 1390 ش.
- همو، شرح جلد هشتم اسفار اربعه، تحقیق و نگارش محمد سعیدی‌مهر، قم، مٶسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، 1393 ش.
- ملایری، موسی، «هویت انسان در مکتب تفکیک»، نشریه پژوهش دینی، شماره 7، پاییز 1383 ش.
- موسوی، سیدمحمد، آیین و اندیشه (بررسی مبانی و دیدگاه‌های مکتب تفکیک)، تهران، حکمت، 1382 ش.
- همو، «بررسی و تحلیل انتقادات فخر رازی به براهین ابن سینا در تجرد نفس ناطقه»، آموزه‌های فلسفه اسلامی، شماره 18، بهار و تابستان 1395 ش.
- نراقی، محمدمهدی بن ابی‌ذر، جامع الافکار و ناقد الانظار، تصحیح و تقدیم مجید هادی‌زاده، تهران، حکمت، 1423 ق.
- نصیرالدین طوسی، ابوجعفر محمد بن محمد، تلخیص المحصل المعروف بنقد المحصل، بیروت، دار الاضواء، 1405 ق.
- همو، شرح الاشارات و التنبیهات، قم، نشر البلاغه، 1375 ش. (الف)
- همو، شرح الاشارات و التنبیهات مع المحاکمات، قم، نشر البلاغه، 1375 ش. (ب)
- یعقوبیان، محمدحسن، «نقد و بررسی دیدگاه مکتب تفکیک در مادیت روح»، نشریه حکمت اسراء، سال نهم، شماره 1 (پیاپی 29)، بهار و تابستان 1396 ش.
)