نویسندگان
1
کارشناسی ارشد فلسفه و کلام اسلامی دانشگاه علوم اسلامی رضوی مشهد مقدس
2
گروه جامعه شناسی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
چکیده
پوزیتیویسم به عنوان نگرشی خاص به حوزه علم و معرفت، مورد انتقاد فلاسفه بسیاری قرار گرفته است. در این میان، نقدهای شهید مطهری و یورگن هابرماس به پوزیتیویسم، به عنوان فیلسوفانی با نگاه واقع‌گرایانه، در دوره خود مورد توجه دیگران واقع شده و رویکرد انتقادی به پوزیتیویسم در فلسفه، علوم انسانی و علوم اجتماعی را تقویت کرده است. در این پژوهش با روش تطبیقی، در سه دامنه معرفت‌شناختی، روش‌شناختی و ارزش‌شناختی، به ارزیابی خاستگاه، شیوه‌ها و لوازم نقدهای این دو متفکر نسبت به پوزیتیویسم پرداخته شده و این نتیجه به دست آمده است: از یک‌سو اتحاد نگاه رئالیستیِ هر دو متفکر به مسئله شناخت، اشتراکاتی را برای آن‌ها در مواضع انتقادی نسبت به پوزیتیویسم و لوازم و نتایج این نگاه به وجود آورده و از سوی دیگر، تفاوت در خاستگاه و شیوه دیدگاه انتقادی‌شان نسبت به پوزیتیویسم، موجب بروز اختلاف دیدگاه میان آن دو شده است. هرچند دیدگاه انتقادیِ هر دو فیلسوف، فاقد نقد پوزیتیویسم از لحاظ انسان‌شناختی است.
- آقایوسفی، حسن، بررسی تطبیقی آرای تربیت اخلاقی مطهری و نظریه اخلاق گفتمانی هابرماس، با راهنمایی حکیمةالسادات شریف‌زاده، پایان‌نامه کارشناسی ارشد دانشگاه مازندران، شهریور 1389 ش.
- ابراهیمیان، سیدحسین، «پوزیتویسم منطقی و فلسفه تحلیل زبانی»، کیهان اندیشه، شماره 47، فروردین و اردیبهشت 1372 ش.
- احسان‌دوست، محی‌الدین، و محمد مشکات، «بررسی و نقد مبانی هستی‌شناختی دوگانگی واقعیت و ارزش در پوزیتویسم منطقی»، پژوهشنامه حکمت و فلسفه اسلامی، سال پنجم، شماره 8 ، بهار و تابستان 1396 ش.
- ادیب سلطانی، میرشمس‌الدین، رساله وین، تهران، مرکز ایرانی مطالعه فرهنگ‌ها، 1359 ش.
- امزیان، محمد محمد، روش تحقیق علوم اجتماعی از اثبات‌گرایی تا هنجارگرایی، ترجمه عبدالقادر سواری، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه و المعهد العالمی للفکر الاسلامی، 1380 ش.
- اوث ویت، ویلیام، هابرماس، معرفی انتقادی، ترجمه لیلا جوافشانی و حسن چاوشیان، تهران، اختران، 1386 ش.
- بنتون، تد، و یان کرایب، فلسفه علوم اجتماعی؛ بنیادهای فلسفی تفکر اجتماعی، ترجمه شهناز مسمی‌پرست و محمود متحد، تهران، آگه، 1398 ش.
- پیوزی، مایکل، یورگن هابرماس، ترجمه احمد تدین، تهران، هرمس، 1379 ش.
- حسینی شاهرودی، سیدمرتضی، «معرفی و نقد پوزیتیویسم منطقی»، آموزه‌های فلسفه اسلامی (مجله تخصصی الهیات و حقوق)، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، دوره اول، شماره 2ـ3، بهار و تابستان 1382 ش.
- خرمشاهی، بهاءالدین، پوزیتیویسم منطقی، رهیافتی انتقادی، چاپ ششم، تهران، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، 1398 ش.
- فرامرز قراملکی، احد، روش‌شناسی مطالعات دینی، چاپ هشتم، مشهد، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، 1385 ش.
- کرایب، یان، نظریه اجتماعی مدرن، ترجمه عباس مخبر، چاپ چهاردهم، تهران، آگه، 1399 ش.
- کردفیروزجائی، یارعلی، فلسفه فرگه، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، 1382 ش.
- کشتکاران، مهدی، و عطیه کشتکاران، «نقد پوزیتیویسم از دیدگاه شهید مطهری»، فصلنامه مطالعات قرآنی نامه جامعه، سال یازدهم، شماره 112، زمستان 1393 ش.
- لاکوست، ژان، فلسفه در قرن بیستم، ترجمه رضا داوری اردکانی، تهران، سمت، 1375 ش.
- مارش، دیوید، و جری استوکر، روش و نظریه در علوم سیاسی، ترجمه امیرمحمد حاجی‌یوسفی، تهران، پ‍ژوه‍ش‍ک‍ده مطالعات راه‍ب‍ردی، 1378 ش.
- متقی، ابراهیم، و حسین عبداللهی، «پوزیتیویسم منطقی و موضع انتقادی هابرماس بر آن»، مجله مطالعات توسعه اجتماعی ایران، سال پنجم، شماره 2، بهار 1392 ش.
- محمودپناهی، سیدمحمدرضا، «سکولاریسم یا پست‌سکولاریسم؛ بررسی نسبت دین و سیاست از دیدگاه هابرماس و مطهری»، پژوهش‌های علم و دین، سال دهم، شماره 2 (پیاپی 20)، پاییز و زمستان 1398 ش.
- مطهری، مرتضی، اصول فلسفه و روش رئالیسم، چاپ نوزدهم، تهران، صدرا، 1390 ش.
- همو، مسئله شناخت، چاپ ششم، تهران، صدرا، 1387 ش.
- همو، نقدی بر مارکسیسم، چاپ هفتم، تهران، صدرا، 1389 ش.
- نائس، آرن، کارناپ، ترجمه منوچهر بزرگمهر، تهران، خوارزمی، 1357 ش.
- نوذری، حسینعلی، بازخوانی هابرماس، تهران، چشمه، 1381 ش.
- هالینگ‌دیل، رجینالد جان، مبانی و تاریخ فلسفه غرب، ترجمه عبدالحسین آذرنگ، تهران، کیهان، 1364 ش.
- هولاب، رابرت، یورگن هابرماس، نقد در حوزه عمومی، ترجمه حسین بشیریه، تهران، نی، 1397 ش.
- یاری کجاباد، رضا، ارزیابی انتقادات هابرماس بر پوزیتیویسم، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، قم، پردیس فارابی دانشگاه تهران، 1392 ش.
- Bryant, Christopher G. A., Positivism in Social Theory and Research, Theoretical traditions in the social sciences, London, Palgrave Macmillan, 1985.
)