چکیده
نظریه حرکت جوهری بر پایه اصول نظام‌مند حکمت متعالیه مانند اصالت وجود و تشکیک در حقیقت عینیه وجود استوار شده است. اگرچه ابن سینا هرگز از یک تئوری یکپارچه تحت عنوان نظریه حرکت جوهری دفاع نکرده است، اما به نظر می‌رسد نظریه محوری فیض که مهم‌ترین نظریه در کانون تفکر فلسفی او محسوب می‌شود، می‌تواند چهره‌ای نو از حرکت جوهری ارائه دهد. در تصویر بدیع ابن سینا، حرکت عالم مادی امتداد فیض لاینقطع و دائمی حق تعالی است و حدوث پی‌درپی در عالم ماده خود را در قامت حرکت جلوه‌گر می‌سازد. همچنین به نظر ابن سینا محذوراتی مانند تتالی آنات یا تشافع علل در زمان واحد، تئوری کون و فساد را با ایرادات اساسی مواجه می‌سازد، به طوری که نمی‌توان تبدل صورت‌ها در جوهر را بدون تصور امری تدریجی یا همان زمان در نظر گرفت. عباراتی نیز وجود دارد که به طور مستقیم بر حرکت در جوهر و همین طور وحدت محرک و متحرک در طبیعت اشاره دارد که می‌توان دالّ بر تمایل ابن سینا به پذیرش حرکت جوهری دانست.
- آشتیانی، سیدجلال‌الدین، شرح حال و آرای فلسفی ملاصدرا، چاپ پنجم، قم، بوستان کتاب، 1391 ش.
- ابراهیمی دینانی، غلامحسین، قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1380 ش.
- ابن سینا، ابوعلی حسین بن عبداللّٰه، الاشارات و التنبیهات مع المحاکمات، شرح خواجه نصیرالدین محمد طوسی، قم، نشر البلاغه، 1375 ش.
- همو، الاَضحَویة فی المعاد، تهران، شمس تبریزی، 1382 ش.
- همو، التعلیقات، بیروت، مکتبة الاعلام الاسلامی، 1404 ق.
- همو، الشفاء (الطبیعیات)، قم، کتابخانه آیةاللّٰه مرعشی نجفی، 1404 ق.
- همو، المباحثات، تهران، بیدار، 1371 ش.
- همو، النجاة، تهران، دانشگاه تهران، 1379 ش.
- همو، کتاب الانصاف، کویت، وکالة المطبوعات، 1978 م.
- ابوحیان توحیدی، علی بن محمد، الاِمتاع و المٶانسه، بیروت، المکتبة العنصریه، 1424 ق.
- ارسطو، متافیزیک، ترجمه شرف‌الدین خراسانی، تهران، حکمت، 1393 ش.
- بهشتی، احمد، «شیخ‌الرئیس و مسئله حرکت جوهری»، فصلنامه برهان و عرفان، سال اول، پیش‌شماره 1، بهار 1383 ش.
- همو، «همراه با استاد در جستجوی نخستین جرقه‌های حرکت جوهری»، فصلنامه مقالات و بررسیها، دفتر 74، زمستان 1382 ش.
- صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم،الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعه، حاشیه علامه طباطبایی، چاپ سوم، بیروت، دار احیاء التراث الاسلامی، 1981
- همو، رسالة الحدوث، تصحیح و مقدمه سیدحسین موسویان، تهران، بنیاد بین‌المللی حکمت صدرا، 1378 ش.
- عابدینی، فیض‌اللّٰه، عباس جوارشکیان، و سیدمرتضی حسینی شاهرودی، «تمایز مبنایی حکمت صدرایی و حکمت سینوی در مسئله حرکت جوهری»، دوفصلنامه حکمت صدرایی، سال نهم، شماره 1 (پیاپی 17)، پاییز و زمستان 1399 ش.
- قبادیانی مروزی، ابومعین ناصر خسرو، جامع الحکمتین، تهران، کتابخانه طهوری، 1363 ش.
- همو، زاد المسافرین، تهران، آثار مکتوب، 1384 ش.
- کندی، ابویوسف یعقوب بن اسحاق، رسالة الکندی الی المعتصم باللّٰه فی الفلسفة الاولی، بی‌جا، بی‌نا، بی‌تا. (الف)
- همو، رسائل الکندی الفلسفیه، قاهره، دار الفکر العربی، بی‌تا. (ب)
- ملکشاهی، حسن، حرکت و استیفای اقسام آن، تهران، سروش، 1385 ش.
- مٶمنی، مصطفی، «حرکت جوهری در پرتو تعالی تفکر سینوی»، فصلنامه پژوهش‌های فلسفی کلامی، سال بیستم، شماره 3 (پیاپی 77)، پاییز 1397 ش.
- نجاتی، محمد، و احمد بهشتی، «جست‌وجوی نخستین بارقه‌های نظریه حرکت جوهری در حکمت سینوی»، فصلنامه حکمت معاصر، سال چهارم، شماره 1 (پیاپی 7)، بهار و تابستان 1392 ش.
)