نویسندگان
1
دانشجوی دکتری حکمت متعالیه دانشگاه اصفهان
2
دانشیار گروه فلسفه و کلام اسلامی دانشگاه اصفهان
چکیده
مسئله ودیعهسپاری ملکات نفسانی در بستر معاد جسمانی مورد تحلیل و بررسی قرار میگیرد. ملاصدرا در نظریه معاد جسمانی، ملکات نفسانی و اقتضائات وجودیِ آن را به گونهای خاص تبیین نموده است که بسیاری از حکمای پس از ایشان، موافقت خود را نسبت به این دیدگاه ابراز نمودهاند. اما مدرس زنوزی دیدگاهی متفاوت برگزیده و بر این باور است که نفس پس از مرگ، ودایع و آثار ذاتی در بدن دنیوی به جای میگذارد که وجه امتیاز بدنها پس از مرگ خواهد شد که با محوریت ودیعهسپاری ملکات نفسانی در بدن و به پشتوانه حرکت جوهری در معاد جسمانی، بدن به سوی نفس در حرکت خواهد بود؛ اما نظریه ملاصدرا بر قابلیت انشاء وجودی نفس استوار است. در این پژوهش با روش تحلیل و توصیف محتوا، مبانی فلسفی ملاصدرا و زنوزی در این مسئله بررسی میگردد و مترتب بر مبانی هر دو اندیشمند، محل نزاع مشخص خواهد شد. مقایسۀ آرا نشان میدهد که طبق تفسیر زنوزی، اجزای بدن عنصری به محوریت حرکت جوهری ملحق به نفس شده است که در این فرایند، ملکات نفسانی در آنها نهادینه میشود؛ اما بر اساس نظر ملاصدرا، نفس انسانی با تکیه بر انشاء وجودی و ارتقاء آن، سبب تحقق معاد جسمانی خواهد شد.
- قرآن کریم.
- ابراهیمی دینانی، غلامحسین، معاد از دیدگاه حکیم مدرس زنوزی، تهران، حکمت، 1368 ش.
- پویان، مرتضی، معاد جسمانی در حکمت متعالیه (اثبات معاد جسمانی از نگرگاه صدرالمتألهین و نقد دلایل مخالفان)، قم، دلیل ما، 1389 ش.
- چنگی آشتیانی، مهری، «معاد جسمانی از دیدگاه مدرس زنوزی»، فصلنامه اندیشه دینی دانشگاه شیراز، سال دوازدهم، شماره 43، تابستان 1391 ش.
- حسینی بحرانی، سیدهاشم بن سلیمان، البرهان فی تفسیر القرآن، قم، بعثت، 1415 ق.
- رحیمپور، فروغ، «مقایسه مبانی و راه حلهای ابن سینا و ملاصدرا برای نفی تناسخ»، فصلنامه حکمت معاصر، سال پنجم، شماره 3 (پیاپی 13)، پاییز 1393 ش.
- سبزواری، ملاهادی بن مهدی، شرح المنظومة فی المنطق و الحکمه، قم، بیدار، 1386 ش.
- سراج، شمساللّٰه، و حسین امینپرست، «واکاوی کارکرد قوه خیال در معاد جسمانی ملاصدرا»، دوفصلنامه حکمت صدرایی، سال هشتم، شماره 2 (پیاپی 16)، بهار و تابستان 1399 ش.
- صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم، الاسفار الاربعة فی الحکمة المتعالیه، قم، اسماعیلیان، 1378 ق.
- همو، الشواهد الربوبیة فی المناهج السلوکیه، قم، بوستان کتاب، 1390 ش.
- همو، رسالة الحشریه، تصحیح حامد ناجی اصفهانی، تهران، حکمت، 1385 ش.
- همو، رسالة فی خلق الاعمال، تصحیح حامد ناجی اصفهانی، تهران، حکمت، 1385 ش.
- همو، شرح اصول الکافی، تصحیح محمد خواجوی، تهران، وزارت فرهنگ و آموزش عالی، مٶسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، 1366 ش.
- همو، شرح الحکمة العرشیه، تصحیح محمدمسعود خداوردی، تهران، مٶسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران، 1391 ش.
- عضدینیا، طاهره، و عباس جوارشکیان، «بررسی اصول معاد جسمانی در آثار صدرالمتألهین»، جستارهایی در فلسفه و کلام، سال پنجاهم، شماره 2 (پیاپی 101)، پاییز و زمستان 1397 ش.
- گرجیان، محمدمهدی، «محاکمات میان صدرالمتألهین و آقاعلی حکیم در باب معاد جسمانی»، فصلنامه آیین حکمت، سال هشتم، شماره 29، پاییز 1395 ش.
- مدرس زنوزی، آقاعلی، مجموعه مصنفات حکیم مٶسس آقاعلی مدرس طهرانی، مقدمه و تنظیم و تصحیح و تحقیق محسن کدیور، تهران، اطلاعات، 1378 ش.