چکیده
یکی از مسائل و مباحث قدیمی در میان فلاسفه، وجود داشتن یا عدم وجود خلأ می‌باشد. فیلسوفان مسلمان عمدتاً به پیروی از ارسطو، نظریه خلأ را نادرست می‌دانستند و براهینی نیز در ابطال خلأ اقامه می‌نمودند. فخر رازی از معدود متکلمان و متفکران مسلمان می‌باشد که سعی بسیاری در اثبات آن نموده است. او استدلال‌های بسیاری در اثبات نظریه خویش اقامه می‌نماید که از طریق بی‌نیاز بودن خلأ از جسم، خلأ بودن مبدأ و منتهای حرکتِ جسم متحرک و به وجود آمدن خلأ هنگام جدا گشتن سطوح مماس می‌باشد. در پژوهش حاضر اثبات گردید که استدلال‌های فخر رازی و نظریه او در این زمینه، دچار اشکالات و انتقاداتی می‌باشد که از مهم‌ترین آن‌ها می‌توان به خلط و مغالطه میان احکام خلأ با فضای خالی از هر جسمی اشاره نمود.
- ابن سینا، ابوعلی حسین بن عبداللّٰه، التعلیقات، تصحیح عبدالرحمن بدوی، بیروت، مکتب الاعلام الاسلامی، 1404 ق.
- همو، الحدود، قاهره، الهیئة المصریة العامة للکتاب، 1989 م.
- همو، رسائل، تصحیح محسن بیدارفر، قم، بیدار، 1400 ق.
- ارسطو، سماع طبیعی (فیزیک)، ترجمه محمدحسن لطفی، تهران، طرح نو، 1390 ش.
- فخرالدین رازی، ابوعبداللّٰه محمد بن عمر، الاربعین فی اصول الدین، قاهره، مکتبة الکلیات الازهریه، 1986 م.
- همو، التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب)، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1420 ق.
- همو، المباحث المشرقیة فی علم الالهیات و الطبیعیات، تصحیح محسن بیدارفر، قم، بیدار، 1411 ق.
- همو، المطالب العالیة من العلم الالهی، تصحیح احمد حجازی سقا، بیروت، دار الکتاب العربی، 1407 ق.
- همو، شرح الاشارات و التنبیهات، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، 1384 ش.
- همو، کتاب المحصل؛ و هو محصّل افکار المتقدمین و المتأخرین من الحکماء و المتکلمین، تحقیق حسین اتای، عمان، دار الرازی، 1411 ق.
- نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد، شرح الاشارات و التنبیهات، قم، نشر البلاغه، 1375 ش.
)