نویسندگان
1
دانشیار گروه دانش اجتماعی مسلمین، دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران
2
دانشیار گروه جامعهشناسی، دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران
3
دانشجوی دکتری دانش اجتماعی مسلمین، دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران
چکیده
این پژوهش با روشی اسنادی، خلأ نفی قاعدۀ ضرورت و اصل علیت در فلسفۀ عملی کانت و الهیات پساکانتی را به محک فلسفۀ اسلامی گذاشته است. طبق این تحقیق، مفاهیمی چون ایجاد استعلایی، نفی استعلایی، دیالکتیک، دازاین و ایده، رمزواژههایی هستند که حد مشترک میان دو فرقۀ کلامی اعتزالی و اشعری در کلام اسلامی و دو جریان الهیات لیبرال و الهیات دیالکتیک در کلام مسیحی واقع شده و این جریانها را ناگزیر به سمت نفی قاعدۀ ضرورت و اصل علیت سوق دادهاند که نتیجهای جز راه یافتن تصور ترکیب در ذات پروردگار، پذیرفتن انگارۀ «وجود اجوف» و تعطیل احکام شریعت به نفع اختیار نداشته است. به زعم این پژوهش، این امر پیامد بلافصل تفکیک فلسفه از کلام و یا تبعیت فلسفه از کلام در الهیات بوده است. بازگشت به نظم فلسفی ماتقدم ذیل یک جهانبینی توحیدی و تبعیت کلام از فلسفه متافیزیک، راه حل پیشنهادی این پژوهش برای رفع مسئله است.
- ابن سینا، ابوعلی حسین بن عبداللّٰه، الهیات شفا (دانشنامه علائی)، مقدمه و تصحیح محمد معین، چاپ دوم، همدان ـ تهران، دانشگاه بوعلی سینا ـ انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، 1383 ش. (الف)
- همو، برهان شفا، ترجمه مهدی قوامصفری، تهران، فکر روز، 1383 ش. (ب)
- بارت، کارل، «کارل بارت و الهیات دیالکتیکی»، ترجمه محمدرضا ریختهگران، فصلنامه ارغنون، سال دوم، شمارههای 5ـ6، بهار و تابستان 1374 ش.
- بوذرینژاد، یحیی، روششناسی حکمت عملی، تهران، دانشگاه تهران، 1396 ش.
- پاتنم، هیلاری، اخلاق بدون هستیشناسی، ترجمه مسعود علیا، چاپ دوم، تهران، صراط، بهار 1396 ش.
- پاننبرگ، ولفهارت، «ایمان و عقل (کلام مسیحی)»، ترجمه رحمتاللّٰه کریمزاده، مجله تخصصی الهیات و حقوق (آموزههای فلسفه اسلامی جدید)، شماره 18، زمستان 1384 ش.
- جمعی از محققان، فلسفه دین و کلام جدید (مجموعه مقالات)، به کوشش محمدصفر جبرئیلی، چاپ دوم، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1387 ش.
- حائری یزدی، مهدی، کاوشهای عقل عملی (فلسفه اخلاق)، تهران، مٶسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، انجمن اسلامی حکمت و فلسفه ایران، 1361 ش.
- حسنزاده آملی، حسن، شرح فارسی الاسفار الاربعه صدرالمتألهین شیرازی، به کوشش محمدحسین نائیجی، قم، بوستان کتاب، 1387 ش.
- داوری اردکانی، رضا، نگاهی دیگر به تاریخ فلسفه اسلامی، تهران، دانشگاه تهران، 1387 ش.
- سجادی، سیدجعفر، فرهنگ اصطلاحات فلسفی ملاصدرا، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1379 ش.
- شِرَت، ایون، فلسفه علوم اجتماعی قارهای (هرمنوتیک، تبارشناسی و نظریه انتقادی از یونان باستان تا قرن بیست و یکم)، ترجمه هادی جلیلی، تهران، نی، 1387 ش.
- شریعتی نجفآبادی، رحمتاللّٰه، حکمت برین؛ ترجمه و شرح تطبیقی بدایة الحکمه علامه سیدمحمدحسین طباطبائی، قم، بوستان کتاب، 1390 ش.
- صدر، سیدمحمدباقر، اقتصاد ما؛ بررسیهایی درباره مکتب اقتصادی اسلام، ترجمه محمدکاظم موسوی، قم، دفتر انتشارات اسلامی، بیتا.
- طباطبایی، سیدمحمدحسین، اصول فلسفه رئالیسم، چاپ دوم، قم، بوستان کتاب، 1387 ش. (الف)
- همو، رسالت تشیع در دنیای امروز (گفتوگویی دیگر با هانری کربن)، به کوشش سیدهادی خسروشاهی، چاپ دوم، قم، بوستان کتاب، 1387 ش. (ب)
- همو، نهایت فلسفه (ترجمه نهایة الحکمه)، ترجمه مهدی تدین، به کوشش سیدهادی خسروشاهی، قم، بوستان کتاب، 1387 ش. (ج)
- همو، ولایتنامه، ترجمه همایون همتی، تهران، روایت فتح، 1387 ش. (د)
- فارابی، ابونصر محمد بن محمد بن طرخان، السیاسة المدنیه، ترجمه و شرح حسن ملکشاهی، چاپ دوم، تهران، سروش، 1389 ش.
- همو، کتاب الحروف، مقدمه و حاشیه ابراهیم شمسالدین، بیروت، دار الکتب العلمیه، 1427 ق.
- فرستمن، جک، «بولتمان و بارت»، ترجمه شمسالملوک مصطفوی، فصلنامه هفت آسمان، سال پنجم، شماره 19، پاییز 1382 ش.
- کاپلستون، فردریک چارلز، تاریخ فلسفه؛ از فیشته تا نیچه، ترجمه داریوش آشوری، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، 1388 ش.
- کانت، ایمانوئل، بنیاد مابعدالطبیعه اخلاق (گفتاری در حکمت کردار)، ترجمه حمید عنایت و علی قیصری، چاپ دوم، تهران، خوارزمی، 1394 ش.
- همو، نقد عقل محض، ترجمه بهروز نظری، چاپ سوم، تهران، ققنوس، 1396 ش.
- مطهری، مرتضی، درسهای اسفار، تهران، صدرا، 1388 ش.
- همو، عدل الهی، تهران، بنیاد علمی و فرهنگی استاد شهید مطهری، 1371 ش.
- همو، علل گرایش به مادیگری، تهران، بنیاد علمی و فرهنگی استاد شهید مطهری، 1350 ش.
- موسوی خمینی، سیدروحاللّٰه، طلب و اراده، ترجمه و شرح سیداحمد فهری، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، 1362 ش.
- نیکولز، ویلیام، «بولتمان و الهیات وجودی»، ترجمه یوسف اباذری، فصلنامه ارغنون، شمارههای 5ـ6، بهار و تابستان 1374 ش.
- ورنو، روژه، ژان وال و دیگران، نگاهی به پدیدارشناسی و فلسفههای هست بودن، ترجمه یحیی مهدوی، تهران، خوارزمی، 1372 ش.
- هایدگر، مارتین، هستی و زمان، ترجمه سیاوش جمادی، تهران، ققنوس، 1386 ش.
- هگل، گئورگ ویلهلم فردریش، مبادی فلسفه حقوق، ترجمه زیبا جبلی، تهران، شفیعی، 1396 ش.
- Crouter, Richard, Friedrich Schleiermacher: Between Enlightenment and Romanticism, Cambridge University Press, 2005.
- Engberg-Pedersen, Troels, “Stoicism in Early Christianity”, in: John Sellars (Ed.), The Routledge Handbook of the Stoic Tradition, Taylor & Francis Group, 2016.
- Grant, Frederick Clifton, “St. Paul and Stoicism”, The Biblical World, Vol. 45(5), The University of Chicago Press Journals, May 1915, Stable URL: <https://www.jstor.org/ stable/3142715>.
- Heidegger, Martin, Being & Time, Translated by: John Macquarrie & Edward Robinson, Oxford, 1962.
- Heron, A.I.C., “Barth, Schleiermacher and task of dogmatics”, HTS Teologiese Studies / Theological Studies, Vol. 56(2/3), 2000.
- Kant, Immanuel, The Critique of Pure Reason, Translated by John Miller Dow Meiklejohn, New York, Mineola, 2003.
- Krijnen, Christian, “The Problem of Schematism in Kant and its Transformation in Southwest Neo-Kantianism”, Kant Yearbook, Vol. 12(1), 2020, <https://doi.org/10.15.15/ Kantyb-2020-0004>.
- Rastovic, Molis, “Kant’s Understanding of the Imagination in Critique of Pure Reason”, E-LOGOS: Electronic Journal for Philosophy, Vol. 20(1), University of Economic Prague, 2013.