نویسندگان
1
دانشجوی دکتری فلسفه و کلام اسلامی دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد
2
دانشجوی دکتری حکمت متعالیه دانشگاه خوارزمی
چکیده
متکلمان در اثبات اراده الهی، از استدلالی بر پایه مقدمات و مبانی خاص استفاده می‌کنند که اشکالاتی جدی دارد. این اشکالات متوجه حکمایی که مبانی متفاوتی دارند، اما این استدلال را پذیرفته و به آن استناد نموده‌اند نیز می‌گردد. خلاصه استدلال این است که از بین اشیاء ممکن‌الوجود تنها بعضی اشیاء ایجاد می‌گردند و این اشیاء در زمانی خاص به وجود می‌آیند. اختصاص وجود به آن‌ها و اختصاص آن‌ها به زمان خاصشان به مخصصی نیازمند است. این مخصص که نمی‌تواند علم یا قدرت باشد، بنابراین صفتی دیگر به نام اراده را برای خداوند اثبات می‌کند. این استدلال که در دامان اشاعره شکل می‌گیرد و با وجود اشکالات مبنایی و محتوایی، بعضی متکلمان معتزله، امامیه و برخی حکما نیز آن را تکرار کرده‌اند، مستلزم اشکالاتی از جمله ترجیح بلامرجح، حدوث زمانی عالم، اختصاص اراده به امور مادی و زمانی، امکانی شدن اراده الهی و... می‌باشد. به علاوه، اشکالاتی در تمامیت این استدلال نیز وجود دارد که از آن جمله می‌توان تعارض درونی، عدم انحصار مخصص در اراده، امکان تعمیم ویژگی‌های اراده به علم و قدرت و در نتیجه امکان جایگزینی این دو صفت به عنوان مخصص و... را برشمرد. در این جستار برآنیم که با بررسی اشکالات و نقد این استدلال، مانع از ابتلا به خطاهای ناشی از آن شویم.
- قرآن کریم.
- ابراهیمی دینانی، غلامحسین، قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1380 ش.
- ابن برّاج طرابلسی، قاضی عبدالعزیز بن نحریر، جواهر الفقه، بخش العقائد الجعفریة للشیخ الطوسی، قم، دفتر انتشارات اسلامی، 1411 ق.
- ابن سینا، ابوعلی حسین بن عبداللّٰه، الاشارات و التنبیهات، تحقیق مجتبی زارعی، قم، بوستان کتاب، 1381 ش.
- اشعری، ابوالحسن علی بن اسماعیل، کتاب اللمع فی الردّ علی اهل الزیغ و البدع، قاهره، المکتبة الازهریة للتراث، بی‌تا.
- انیس، ابراهیم و دیگران، فرهنگ المعجم الوسیط (عربی ـ فارسی)، ترجمه محمد بندرریگی، قم، دفتر انتشارات اسلامی، 1389 ش.
- باقلانی، قاضی ابوبکر بن طیب، الانصاف فیما یجب اعتقاده و لایجوز الجهل به، ضمیمه در: کوثری، محمد زاهد، العقیدة و علم الکلام من اعمال الایام، بیروت، دار الکتب العلمیه، 1425 ق.
- تفتازانی، سعدالدین مسعود بن عمر، شرح المقاصد، تحقیق عبدالرحمن عمیره، قم، الشریف الرضی، 1412 ق.
- جرجانی، میرسیدشریف علی بن محمد، شرح المواقف للقاضی عضدالدین عبدالرحمن الایجی، تصحیح محمد نعسانی حلبی، قم، الشریف الرضی، 1325 ق.
- خرازی، سیدمحسن، بدایة المعارف الالهیة فی شرح العقائد الامامیه، قم، دفتر انتشارات اسلامی، 1437 ق.
- خوری شرتونی لبنانی، سعید، اقرب الموارد فی فصح العربیة و الشوارد، تهران، اداره کل حج و اوقاف و امور خیریه، 1377 ش.
- دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه دهخدا، تهران، دانشگاه تهران، 1372 ش.
- سبحانی تبریزی، جعفر، الالهیات علی هدی الکتاب و السنة و العقل، قم، مؤسسة الامام الصادق، 1314 ش.
- سبزواری، ملاهادی بن مهدی، شرح المنظومه، شرح حسن حسن‌زاده آملی، تحقیق مسعود طالبی، تهران، ناب، 1369 ش.
- سیوری حلّی (فاضل مقداد)، جمال‌الدین مقداد بن عبداللّٰه، النافع یوم الحشر فی شرح باب الحادی عشر، مشهد، آستان قدس رضوی، 1370 ش.
- صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم،الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعه، قم، مکتبة المصطفوی، 1368 ش.
- طباطبایی، سیدمحمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1363 ش.
- عسکری، ابوهلال حسن بن عبداللّٰه بن سهل، معجم الفروق اللغویه، تحقیق بیت‌اللّٰه بیات، قم، دفتر انتشارات اسلامی، 1412 ق.
- علامه حلّی، ابومنصور جمال‌الدین حسن بن یوسف بن مطهر اسدی، الباب الحادی عشر، مشهد، آستان قدس رضوی، 1370 ش.
- همو، کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، قم، مٶسسة الامام الصادق، 1382 ش.
- عمید، حسن، فرهنگ عمید، تهران، امیرکبیر، 1384 ش.
- فخرالدین رازی، ابوعبداللّٰه محمد بن عمر، المباحث المشرقیة فی علم الالهیات و الطبیعیات، بیروت، چاپ محمد معتصم باللّٰه بغدادی، 1410 ق.
- همو، المطالب العالیة من العلم الالهی، تحقیق احمد حجازی سقا، بیروت، دار الکتاب العربی، 1407 ق.
- همو، کتاب المحصل؛ و هو محصّل افکار المتقدمین و المتأخرین من الحکماء و المتکلمین، تحقیق حسین اتای، عمان، دار الرازی، بی‌تا.
- فیاض لاهیجی، عبدالرزاق بن علی، گوهر مراد، تهران، سایه، 1383 ش.
- قطب‌الدین شیرازی، محمود بن مسعود کازرونی، درة التاج لغرة الدباج، به کوشش و تصحیح سیدمحمد مشکوة، چاپ سوم، تهران، حکمت، 1369 ش.
- کلینی، محمد بن یعقوب، اصول کافی، ترجمه سیدجواد مصطفوی، تهران، مٶسسة الوفا، 1382 ش.
- نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد، تجرید الاعتقاد، تحقیق محمدحسین حسینی جلالی، تهران، دفتر تبلیغات اسلامی، 1407 ق.
- همو، تلخیص المحصل المعروف بنقد المحصل، بیروت، دار الاضواء، 1405 ق.
- همو، رسالة فی قواعد العقائد، تحقیق علی حسن خازم، بیروت، دار الغربه، 1413 ق.
- همو، شرح الاشارات و التنبیهات، تحقیق حسن حسن‌زاده آملی، قم، بوستان کتاب، 1386 ش.
- همو، قواعد العقائد، قم، مرکز مدیریت حوزه علمیه قم، 1416 ق.
)