نویسندگان
1
دانشیار گروه فلسفه و کلام اسلامی دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه تهران,
2
دانشجوی دکتری فلسفه و کلام اسلامی دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه تهران.
,
نوع مقاله : علمی پژوهشی
چکیده
قوه خیال از مهمترین قوای حس باطنی و دارای کارکردهای مختلفی است. پژوهش و تحلیل این قوه از منظر فیلسوفان، به تعیین کارکردهای آن کمک خواهد کرد. مسئله پژوهش حاضر، تحلیل کارکردهای معرفتشناسی خیال از دیدگاه فارابی و پاسخ به این سٶال است که موضع فارابی در تبیین ماهیت و تعیین کارکردهای معرفتشناسی خیال چیست؟ در این مقاله به روش تحلیلی و با تمرکز بر تحلیل چیستی و کارکردهای قوه متخیله و استقصای ادله، قرائن و شواهد دالّ بر نقش خیال در حوزۀ معرفتشناسی، به تبیین گستره خیال در دو عرصۀ صوری و مفهومی و معنای خاص و عام خیال در این دو عرصه پرداخته و نشان دادهایم معنای عام خیال که متعلق به ساحت مفهومیِ قوه متخیله است، شامل انواع معارف برهانی (یقینی) و غیر برهانی (ظنّی) میشود. رویکرد فارابی در تبیین گسترۀ خیال مبتنی بر مشکک بودن مراتب معرفتی انسان و مبانی روانشناختی، معرفتشناختی و در نهایت نگاه غایتانگارانۀ فارابی استوار است؛ در حالی که رویکرد ابن سینا بیشتر بر نظریۀ انسانشناختی و معرفتشناختی او تکیه دارد.
- ابن باجّه، ابوبکر محمد بن یحیی ابن صائغ تُجیبی سرقسطی اندلسی، المنطقیات، تحقیق و مقدمه محمدتقی دانشپژوه، قم، کتابخانه آیةاللّٰه مرعشی نجفی، 1408 ق.
- ابن سینا، ابوعلی حسین بن عبداللّٰه، الشفاء (الطبیعیات)، تحقیق سعید زائد، قم، کتابخانه آیةاللّٰه مرعشی نجفی، 1404 ق.
- همو، الموجزة فی المنطق، کتابخانه دانشگاه استانبول، شماره دستنویس 3/4755.
- همو، المهجة، در: برخورداری، زینب، تصحیح و تحلیل هشت رساله منطقی ابن سینا، پایاننامه دکتری دانشکده الهیات دانشگاه تهران، به راهنمایی نجفقلی حبیبی و احد فرامرز قراملکی، 1388 ش. (الف)
- همو، نکت المنطق، در: موسویان، سیدحسین، «تحقیق و تصحیح انتقادی رساله نکت المنطق اثر ابنسینا»، جاویدان خرد، دوره جدید، سال ششم، شماره 2، بهار 1388 ش. (ب)،
DOR: 20.1001.1.22518932.1388.06.10.8.1.
- امیرخانی، مهناز، زینب برخورداری، و سیده ملیحه پورصالح امیری، «تطور تاریخی چیستی مشهورات نزد منطقدانان مسلمان»، دوفصلنامه آموزههای فلسفه اسلامی، سال یازدهم، شماره 19، پاییز و زمستان 1395 ش.
- برخورداری، زینب، «بررسی انتساب اثر منطقی المُهجة به ابن سینا»، دوفصلنامه فلسفه و کلام اسلامی (مقالات و بررسیها)، سال چهل و پنجم، شماره 2، پاییز و زمستان 1391 ش.،
DOI: 10.22059/JITP.2013.29427.
- پورصالح امیری، سیده ملیحه، تبیین مشهورات در منطق ابن سینا، پایاننامه کارشناسی ارشد دانشکده الهیات دانشگاه الزهرا(س)، به راهنمایی مهناز امیرخانی و مشاوره زینب برخورداری، 1393 ش.
- تواناپناه، فتانه، و نادیا مفتونی، «کارکرد معرفتی اقناع و تخییل از دیدگاه فارابی»، فصلنامه پژوهشهای فلسفی کلامی، سال هفدهم، شماره 2 (پیاپی 66)، زمستان 1394 ش.، DOI: 10.22091/PFK.2015.598.
- تیمورپور، سپیده، فهیمه انصاریان، و حمیدرضا رضازاده بهادران، «جایگاه تربیت در اندیشه فارابی»، فصلنامه پژوهشهای اخلاقی، سال هشتم، شماره 29 (ویژهنامه)، پاییز 1396 ش.
- رفیعی، بهروز، «فارابی، فیلسوف تربیت»، مجله علوم تربیتی، سال بیستم، شماره 97، بهار و تابستان 1392 ش.
- سیاح، علی، شمسالملوک مصطفوی، و رضا داوری اردکانی، «فارابی و نقش تخیل در تحصیل سعادت»، دوفصلنامه حکمت معاصر، سال دوازدهم، شماره 2، پاییز و زمستان 1400 ش.،
DOI: 10.30465/cw.2022.32774.1746.
- غزّالی، ابوحامد محمد بن محمد، تهافت الفلاسفه، تحقیق سلیمان دنیا، تهران، شمس تبریزی، 1382 ش.
- همو، معارج القدس فی مدارج معرفة النفس، قاهره، الاستقامه، بیتا. (الف)
- همو، «معراج السالکین»، در: مجموعة رسائل الامام الغزالی، بیروت، دار الفکر، 1416 ق.
- همو، مقاصد الفلاسفة فی المنطق و الحکمة الالهیة و الحکمة الطبیعیه، مصر، مطبعة السعاده، بیتا. (ب)
- فارابی، ابونصر محمد بن محمد بن طرخان، آراء اهل المدینة الفاضلة و مضاداتها، مقدمه و شرح و تعلیق علی بوملحم، بیروت، دار و مکتبة الهلال، 1995 م.
- همو، احصاء العلوم، مقدمه و شرح علی بوملحم، بیروت، دار و مکتبة الهلال، 1996 م. (الف)
- همو، الاعمال الفلسفیه، مقدمه و تحقیق و تعلیق جعفر آل یاسین، بیروت، دار المناهل، 1413 ق.
- همو، الالفاظ المستعملة فی المنطق، تحقیق و مقدمه و تعلیق محسن مهدی، چاپ دوم، تهران، الزهراء، 1404 ق.
- همو،الجمع بین رأیی الحکیمین، مقدمه و تعلیق البیر نصری نادر، چاپ دوم، تهران، الزهراء، 1405 ق. (الف)
- همو، السیاسة المدنیه، مقدمه و شرح علی بوملحم، بیروت، دار و مکتبة الهلال، 1996 م. (ب)
- همو، المنطقیات، تحقیق و مقدمه محمدتقی دانشپژوه، قم، کتابخانه آیةاللّٰه مرعشی نجفی، 1408 م.
- همو، الموسیقی الکبیر، تحقیق و شرح غطاس عبدالملک خشبه، مراجعه و تصدیر محمود احمد حفنی، قاهره، دار الکتاب العربی، 1967 م.
- همو، فصول منتزعه، تحقیق و مقدمه و تعلیق فوزی متری نجّار، چاپ دوم، تهران، مکتبة الزهرا(س)، 1405 ق. (ب)
- همو، کتاب الحروف، مقدمه و تحقیق و تعلیق محسن مهدی، بیروت، دار المشرق، 1961 م.
- همو، کتاب السیاسه، نشر لویس شیخو الیسوعی، بر اساس نسخ شرقی و واتیکانی، بیتا.
- مفتونی، نادیا، «تبیین تکثر شرایع و راهبردهای آن در مدینه فاضله فارابی»، دوفصلنامه حکمت سینوی (مشکوة النور سابق)، سال یازدهم، شماره 38، پاییز و زمستان 1386 ش.، DOI: 10.30497/ap.2007.67980.
- میرزامحمدی، محمدحسن، «بررسی مقایسهای اهداف تعلیم و تربیت از دیدگاه افلاطون و فارابی»، مجله روانشناسی و علوم تربیتی، سال سی و سوم، شماره 2 (پیاپی 67)، پاییز و زمستان 1382 ش.
- همو، «بررسی نظریه شناخت فارابی و دلالتهای آن در تعلیم و تربیت (با تأکید بر برنامه درسی)»، دوفصلنامه تربیت اسلامی، سال هشتم، شماره 16، بهار و تابستان 1392 ش.