نویسندگان
1
دانشیار دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایران
2
دانشجوی دکتری فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایران
3
استادیار دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایران
,
نوع مقاله : علمی پژوهشی
چکیده
ملاصدرا براساس مبانی خود، معاد و حشر را تبیین کرده است. یکی از نکات مهم و مفید که در تبیین او وجود دارد، ولی به آن کمتر توجه شده، حشر تبعی و استقلالی است. صدرالمتألهین خود اصطلاح تبعی و استقلالی را مطرح نکرده، ولی محقق سبزواری در تعلیقه خود بر اسفار به آن اشاره کرده است. صدرالمتألهین بر این باور است که حشر یعنی ارتقاء درجه وجودی و رهیافتی به عالم فوقانی که با حرکت اشتدادی جوهری امکان دارد. همه موجودات عالم طبیعت به حرکت جوهری اشتداد پیدا کرده و مرتبه وجودیِ‌شان ارتقاء می‌یابد. حشر آنان همین مرتبه‌ای است که به آن نائل آمده‌اند. علاوه بر این نوع حشر که استقلالی است، می‌توان حشر تبعی نیز برای موجودات پذیرفت. معلول عین ربط به علت بوده و به صورت اجمال در مرتبه علت موجود است. علت او نیز عین ربط به علت خویش بوده و نزد او حاضر است. حضور معلول نزد علتِ علت را حشر تبعی گویند. در این مقاله تلاش کردیم بحث حشر تبعی و استقلالی را به گونه‌ای تبیین کنیم تا راه حلّی برای مشکلات و معضلاتی پیش رویِ تبیین فلسفی حشر و رجوع الی اللّٰه باشد. بر این اساس، همه مراتب هستی از اخس مراتب گرفته تا اشرف مراتب، به سوی حق تعالی رجوع دارند.
- قرآن کریم.
- ابن اثیر جزری، مجدالدین ابوالسعادات مبارک بن محمد، النهایة فی غریب الحدیث و الاثر، قم، اسماعیلیان، بی‌تا.
- ابن سینا، حسین بن عبداللّٰه، الشفاء (الالهیات)، تصحیح سعید زائد، قم، کتابخانه آیةاللّٰه مرعشی نجفی، 1404 ق. (الف)
- همو، الشفاء (الطبیعیات)، تحقیق جورج قنواتی و سعید زائد، قاهره، المکتبة العربیه، 1395 ش.
- همو، الشفاء (الطبیعیات)، تحقیق سعید زائد، قم، کتابخانه آیةاللّٰه مرعشی نجفی، 1404 ق. (ب)
- همو، المبدأ و المعاد، به اهتمام عبداللّٰه نورانی، تهران، مؤسسه مطالعات اسلامی دانشگاه مک‌گیل با همکاری دانشگاه تهران، 1363 ش.
- همو، النجاة من الغرق فی بحر الضلالات، ویرایش و مقدمه محمدتقی دانش‌پژوه، تهران، دانشگاه تهران، 1364 ش.
- ابن منظور افریقی مصری، ابوالفضل جمال‌الدین محمد بن مکرم، لسان العرب، تصحیح احمد فارس صاحب‌الجوائب، چاپ سوم، بیروت، دار الفکر، 1414 ق.
- استادی، کاظم، «نقد و بررسی نظریه انحصار "پاداش و کیفر" در "تجسم اعمال"»، دوفصلنامه حکمت معاصر، سال چهارم، شماره 1، بهار و تابستان 1392 ش.
- بهارنژاد، زکریا، و لیلی اسداللهی، «تحلیل و بررسی معاد جسمانی از دیدگاه حکیم سبزواری و مقایسه آن با دیدگاه ابن‌سینا و ملاصدرا»، فصلنامه فلسفه و کلام اسلامی (آینه معرفت)، سال پانزدهم، شماره 45، زمستان 1394 ش.
- راغب اصفهانی، ابوالقاسم حسین بن محمد، مفردات الفاظ القرآن، تصحیح صفوان عدنان داوودی، بیروت، دار العلم، 1412 ق.
- رضایی اصفهانی، محمدعلی و همکاران، ترجمه قرآن، قم، دار الذکر، 1383 ش.
- سبزواری، ملاهادی بن مهدی، شرح المنظومه، تعلیق حسن حسن‌زاده آملی، تحقیق مسعود طالبی، بیروت، مٶسسة التاریخ العربی، 1432 ق.
- سهروردی، شهاب‌الدین یحیی بن حبش، مجموعه مصنفات شیخ اشراق، تصحیح و مقدمه هانری کربن، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1380 ش.
- سیدمظهری، منیره، «نقد و بررسی معادشناسی سهروردی در پرتو حکمت متعالیه»، دوفصلنامه حکمت معاصر، سال دوم، شماره 1، بهار و تابستان 1390 ش.
- صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم، الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعه، چاپ سوم، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1981 م.
- همو، الشواهد الربوبیة فی المناهج السلوکیه، تصحیح سیدجلال‌الدین آشتیانی، چاپ دوم، مشهد، مرکز نشر دانشگاهی، 1360 ش.
- همو، مجموعة الرسائل التسعه، قم، مکتبة المصطفوی، 1302 ش.
- طباطبایی، سیدمحمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ترجمه سیدمحمدباقر موسوی همدانی، چاپ پنجم، قم، دفتر انتشارات اسلامی، 1374 ش.
- غفارپور، علی، بررسی تفسیر ملاصدرا از آیات حشر بر اساس مبانی حکمت متعالیه، رساله دکتری دانشگاه فردوسی مشهد، به راهنمایی عباس جوارشکیان، 1396 ش.
- فارابی، ابونصر محمد بن محمد بن طرخان، آراء اهل المدینة الفاضلة و مضاداتها، مقدمه و شرح و تعلیق علی بوملحم، بیروت، دار و مکتبة الهلال، 1995 م.
- فخرالدین رازی، ابوعبداللّٰه محمد بن عمر، التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب)، چاپ سوم، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1420 ق.
- فراهیدی، خلیل بن احمد، کتاب العین، تصحیح مهدی مخزومی و ابراهیم سامرائی، چاپ دوم، قم، هجرت، 1410 ق.
- مردیها، اعظم، و سیدمرتضی حسینی شاهرودی، «جایگاه هستی‌شناختی و نفس‌شناختی خیال در حکمت متعالیه»، دوفصلنامه حکمت معاصر، سال هشتم، شماره 3، پاییز و زمستان 1396 ش.،
DOI: 10.30465/cw.2018.2977.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الاسلامیه، 1374 ش.
- ملکی میانجی، محمدباقر، مناهج البیان فی تفسیر القرآن، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1414 ق.
- موسوی بایگی، سیدمحمد، محمدتقی رجائی، و مصطفی فقیه اسفندیاری، «نوآوری‌های صدرالمتألهین در تبیین فلسفی حشر»، دوفصلنامه جستارهایی در فلسفه و کلام، سال پنجاه و چهارم، شماره 1 (پیاپی 108)، بهار و تابستان 1401 ق.، DOI: 10.22067/EPK.2022.76390.1118.
- نزاکتی علی‌اصغری، مهدیه، سیدمرتضی حسینی شاهرودی، و علیرضا کهنسال، «بررسی نظریه حشر صدرالمتألهین در عرفان ابن‌عربی»، دوفصلنامه آموزه‌های فلسفه اسلامی، سال چهاردهم، شماره 25، پاییز و زمستان 1398 ش.
)