نویسندگان
1
دانشیار، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه شاهد، تهران، ایران.
2
دانش‌آموختۀ دکتری فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران.
,
نوع مقاله : علمی پژوهشی
چکیده
در فلسفۀ اسلامی، بحث تجرد نفس یکی از بنیادی‌ترین و پیچیده‌ترین مباحث مربوط به انسان‌شناسی فلسفی به شمار می‌آید که همواره مورد اهتمام فیلسوفان مسلمان بوده است. فلاسفه‌ای همچون ابن‌سینا، با استناد به براهین مختلف، سعی در اثبات تجرد نفس داشته‌اند. بااینحال، در دوران معاصر، برخی اندیشمندان از جمله آیت‌الله فیاضی با بازخوانی و تحلیل انتقادی این براهین، به بررسی مبانی و مقدمات استدلال‌های گذشته پرداخته و در صحت و تمامیت آنها تشکیک کرده‌اند. پژوهش حاضر با رویکرد تحلیلی و انتقادی، به واکاوی مهم‌ترین نقدهای استاد فیاضی بر براهین تجرد نفس ابن‌سینا می‌پردازد. از جمله این نقدها می‌توان به مواردی چون تردید در تقسیم‌ناپذیری صورت‌های معقول، انکار ملازمه میان تجرد از ماده و تقسیم‌ناپذیری، خدشه در بداهت تفاوت میان مراتب شدت و ضعف ادراک، انکار تمایز وجودی میان قوای حسی و عقلی بر اساس معیار تجرد، غیرواقعی دانستن برهان انسان معلق در هوا، اشکال بر نحوۀ تحقق تشخص صورت‌های علمی بهدلیل انتساب آنها به شخص جزئی، و در نهایت، رد ملازمه میان تجرد و وحدت از یک سو و مادی بودن و کثرت از سوی دیگر، اشاره کرد. یافته‌های این تحقیق حاکی از آن است که بیشتر این نقدها دارای اشکالات جدیِ منطقی و معرفتی‌اند و از حیث دلالی و استدلالی، توانایی ابطال براهین متقن ابن‌سینا در اثبات تجرد نفس را ندارند. در نتیجه، تحلیل نهایی پژوهش بر این نکته تأکید دارد که براهین کلاسیک فلسفۀ اسلامی در باب تجرد نفس، با وجود برخی چالش‌ها، همچنان از انسجام و قوت استدلالی لازم برخوردارند و نقدهای مطرح‌شده از سوی استاد فیاضی فاقد کفایت منطقی برای رد آنهاست.
- ابن‌سینا، حسین بن عبدالله. (۱۴۰۴ق الف). التعلیقات (تصحیح عبدالرحمان بدوی). قم: مکتب الاعلام الاسلامی.
- ابن‌سینا، حسین بن عبدالله. (۱۴۰۴ق ب). الشفاء: النفس (ج ۲). قاهره: دار الکتب المصریة.
- ابن‌سینا، حسین بن عبدالله. (۱۴۰۴ق ج). الشفاء: الهیات. قم: منشورات المکتبة المرعشیة.
- ابن‌سینا، حسین بن عبدالله. (۱۴۱۷ الف). الالهیات من کتاب الشفاء (تصحیح حسن حسن‌زاده آملی). قم: مکتب الاعلام الاسلامی.
- ابن‌سینا، حسین بن عبدالله. (۱۴۱۷ ب). النفس من کتاب الشفاء (تصحیح حسن حسن‌زاده آملی). قم: مکتب الاعلام الاسلامی.
- ابن‌سینا، حسین بن عبدالله. (۱۳۶۳ الف). رساله در نفس. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
- ابن‌سینا، حسین بن عبدالله. (۱۳۶۳ ب). المبدأ و المعاد (تصحیح عبدالله نورانی). تهران: مؤسسۀ مطالعات اسلامی.
- ابن‌سینا، حسین بن عبدالله. (۱۳۷۱). المباحثات (تصحیح محسن بیدارفر). قم: انتشارات بیدار.
- ابن‌سینا، حسین بن عبدالله. (۱۳۷۵). الاشارات و التنبیهات. قم: دفتر نشر الکتاب.
- ابن‌سینا، حسین بن عبدالله. (۱۳۷۹). النجاة من الغرق فی بحر الضلالات (تصحیح محمدتقی دانش‌پژوه). تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
- ابن‌سینا، حسین بن عبدالله. (۱۹۵۳). رسائل (تصحیح ضیاء حلمی). استانبول: دانشکده ادبیات.
- ابن‌سیناا، حسین بن عبدالله. (۱۹۹۷). الشفاء: الهیات. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
- حسن‌زاده آملی، حسن. (۱۴۰۰). الحجج البالغة علی تجرد النفس الناطقة. قم: مؤسسۀ علمی تربیتی آوای توحید.
- سبزواری، هادی بن مهدی. (۱۳۷۹). شرح المنظومة (تصحیح مسعود طالبی). قم: نشر ناب.
- طوسی، محمد بن محمد (نصیر الدین). (۱۳۷۵). شرح الاشارات و التنبیهات. قم: دفتر نشر الکتاب.
- فیاضی، غلامرضا. (۱۳۹۳). علم النفس فلسفی (تحقیق محمدتقی یوسفی). قم: انتشارات مؤسسۀ آموزشی پژوهشی امام خمینی (ره).
- ملاصدرا، صدرالدین محمد شیرازی. (۱۴۰۴ق). الأسفار الأربعة. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
- ملاصدرا، صدرالدین محمد شیرازی. (۱۹۸۱). الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة (تصحیح ابراهیم امینی و امید نجف‌آبادی). بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
)