,
نوع مقاله : علمی پژوهشی
چکیده
حسن بصری را می‌توان یکی از اولین متفکران بدبین در جهان اسلام معرفی کرد. بدبینی حسن بصری مربوط به ارتباط انسان با دنیا و در نتیجه، سعادت یا شقاوت ابدی است. از منظر او انسان سرنوشتی جز شقاوت ندارد، مگر اندک افرادی که بهخاطر توجه به ماهیت خود از این قاعدۀ کلی مستثنا شده باشند. به اعتقاد بصری، ذات دنیا فریبنده است و در مقابل، ذات انسان با فریب‌خوردگی سازگار است. بر همین اساس، دنیا با تمام جلوات خود انسان را از توجه به آخرت منع میکند و آنچه اتفاق می‌افتد، شقاوت و بدبختی ابدی او است. در این مقاله که با تحلیل منطقی و عقلانی به نگارش درآمده است، دیدگاه حسن بصری دربارۀ دنیا و نیز رأی او در باب ماهیت انسان مورد نقد و بررسی قرار می‌گیرد و روشن می‌شود که یگانه دانستن «دنیا» و «جهان مادی» از سوی حسن بصری سبب انحراف وی در زهد و دنیاگریزی شده است و نتیجۀ آن حتی در کنش‌ها و واکنش‌های سیاسی و اجتماعی حسن بصری دیده می‌شود. بدبینی او - از منظر گونه‌شناسی - اگرچه بهحسب ظاهر به سعادت انسان تعلق گرفته، اما در حقیقت بازگشت بدبینی او نیز به سوءظن به خداوند و اسماء و صفات او خواهد بود.
- آشتیانی، سید جلالالدین. (۱۳۷۶). تعلیقه بر مصباح الهدایة إلی الخلافة و الولایة (روحالله خمینی). تهران: مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
- آشتیانی، سید جلالالدین. (۱۳۷۸). نقدی بر تهافت الفلاسفة غزالی. قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزۀ علمیۀ قم.
- آشتیانی، میرزا مهدی. (۱۳۷۷). أساس التوحید (تصحیح سید جلالالدین آشتیانی). تهران: امیرکبیر.
- ابنجوزی، عبدالرحمن. (۱۴۲۶). آداب الحسن البصری و زهده و مواعظه. بیروت: دار الصدیق.
- ابنجوزی، عبدالرحمن. (۱۳۶۸). تلبیس ابلیس (ترجمۀ علیرضا ذکاوتی). تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
- ابنجوزی، عبدالرحمن. (۱۳۸۶). قصه و قصه گویی در اسلام (ترجمۀ مهدی محبتی). تهران: نشر چشمه.
- ابنسینا، حسین بن عبدالله. (۱۴۰۰). رسائل. قم: انتشارات بیدار.
- ابنسینا، حسین بن عبدالله. (۱۴۰۴). الشفاء (الالهیات) (تصحیح سعید زاید). قم: مکتبة آیة الله المرعشی.
- ابنعربی، محیی الدین محمد بن علی. (بیتا). الفتوحات المکیة. بیروت: دار الصادر.
- توحیدی، ابوحیان علی بن محمد. (۱۴۲۴). الإمتاع و المؤانسة. بیروت: مکتبة عنصریة.
- حکیمی، محمدرضا، حکیمی، علی و حکیمی، محمد. (۱۳۸۰). الحیاة (ترجمۀ احمد آرام). تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
- دلبری، سید علی. (۱۴۰۴). تحلیل سندی و دلالی روایت رضوی برهان احتیاط عقلی. آموزه‌های فلسفۀ اسلامی، ۱۸(۳۳)، ۵۵-۷۶.
- رحمانی، منصوره. (۱۳۸۴). حسن بصری در عرصة علم و سیاست [پایاننامه کارشناسی ارشد]. دانشگاه الزهراء.
- سهروردی، شهابالدین یحیی (شیخ اشراق). (۱۳۷۵). مجموعه مصنفات (تصحیح هانری کربن، سید حسین نصر و نجفقلی حبیبی). تهران: مؤسسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
- شیخ صدوق، ابوجعفر محمد بن علی. (۱۴۰۰). أمالی. بیروت: نشر اعلمی.
- طباطبایی، سید محمد حسین. (۱۴۱۷). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم.
- طبرسی، احمد بن علی. (۱۴۰۳). الإحتجاج علی أهل اللجاج. مشهد: انتشارات مرتضی.
- طوسی، محمد بن الحسن. (۱۴۱۴). الأمالی (تصحیح مؤسسة البعثة). قم: انتشارات دار الثقافة.
- عطار نیشابوری، فرید الدین محمد بن ابوبکر. (۱۹۰۵). تذکرة الأولیاء (تصحیح رینولد آلین نیکلسون). لیدن: مطبعه لیدن.
- غزالی، ابوحامد محمد بن محمد. (بیتا). إحیاء علوم الدّین (تصحیح عبدالرحیم بن حسین حافظ عراقی). بیروت: دار الکتاب العربی.
- غزالی، ابوحامد محمد بن محمد. (۱۳۸۶). إحیاء علوم الدین (ترجمۀ مؤیدالدین محمد خوارزمی و تصحیح حسین خدیو جم). تهران: نشر علمی و فرهنگی.
- غزی، علی سعدون. (۱۴۳۶). الحسن البصری و موقف اهل بیت علیهم السّلام من آرائه و روایاته. بصره: العتبة العباسیة المقدسة.
- فیض کاشانی، ملا محسن. (۱۴۱۷). المحجّة البیضاء فی تهذیب الإحیاء. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
- فیض کاشانی، ملا محسن. (۱۳۸۷). منتخب مکاتیب عبدالله قطب (تصحیح سید مجید حسین زاده حجازی). تهران: مدرسه عالی شهید مطهری.
- قلعهجی، محمد راوس. (۱۴۳۸). موسوعة فقه الحسن البصری. بیروت: دار النفائس.
- قیصری، شرف الدین داوود بن محمود. (۱۳۷۵). شرح فصوص الحکم (تصحیح سید جلالالدین آشتیانی). تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
- کاشانی، عبدالرزاق. (۱۳۷۰). شرح فصوص الحکم. قم: انتشارات بیدار.
- مجلسی، محمدباقر. (۱۴۰۳). بحارالأنوار لدرر أخبار الأئمة الأطهار (تصحیح جمعی از محققان). بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
- مجهول. (۱۳۵۴). بحر الفوائد. تهران: بنگاه نشر و ترجمۀ کتاب.
- مقدسی، عبدالغنی بن عبدالواحد. (۱۹۹۶). من أخبار الحسن البصری. دمشق: دار النمیر.
- ملاصدرا، صدرالدین محمد شیرازی. (۱۳۹۲). التعلیقات علی شرح حکمة الإشراق (تصحیح نجفقلی حبیبی و حسین ضیایی). تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
- ملاصدرا، صدرالدین محمد شیرازی. (۱۹۸۱). الحکمة المتعالیّة فی الأسفار العقلیّة الأربعة. بیروت: دار إحیاء التراث.
- ملاصدرا، صدرالدین محمد شیرازی. (۱۳۹۹). رسالۀ سه اصل (تصحیح محمد خواجوی). تهران: انتشارات مولی.
- ملاصدرا، صدرالدین محمد شیرازی. (۱۳۶۶). شرح اصول الکافی (تصحیح محمد خواجوی). تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
- ملاصدرا، صدرالدین محمد شیرازی. (۱۳۶۰). الشواهد الرّبوبیّة فی المناهج السّلوکیّة (تصحیح و تعلیق سید جلالالدین آشتیانی). مشهد: المرکز الجامعی للنشر.
- ملاصدرا، صدرالدین محمد شیرازی. (۱۳۵۴). المبدأ و المعاد (تصحیح سید جلالالدین آشتیانی). تهران: انجمن حکمت و فلسفۀ ایران.
- ملاصدرا، صدرالدین محمد شیرازی. (۱۳۶۳). مفاتیح الغیب (تصحیح محمد خواجوی). تهران: مؤسسه تحقیقات فرهنگی.
- نصر، سید حسین. (۱۳۸۴). عرفان نظری و تصوف عملی و اهمیت آن ها در دوران کنونی (ترجمۀ انشاءالله رحمتی). اطلاعات حکمت و معرفت، ۱(۱)، ۱۱-۲۰.
)