نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسندگان

• سید رضا مؤذن ¹
• مریم رستگار ²
• علی پیرهادی ³

¹ استادیار گروه فلسفه و کلام اسلامی دانشگاه جهرم، ایران

² استادیار، گروه آموزش معارف اسلامی، دانشگاه فرهنگیان، صندوق پستی 889-14665، تهران، ایران

³ نویسنده مسئول، استادیار، گروه آموزش معارف اسلامی، دانشگاه فرهنگیان، صندوق پستی 889-14665، تهران، ایران

چکیده

فلسفۀ اسلامی با پشتوانۀ غنی ابن‌سینا و مکتب مشاء، ظرفیت بالایی برای صورت‌بندی نوین مباحث مربوط به غایتمندی در طبیعت دارد. این مقاله با هدف تحلیل دیدگاه ابن‌سینا در بابِ وجود علتِ غایی در امور طبیعی و ارزیابی انسجام منطقی آن، به مواجهۀ انتقادی میان اندیشۀ وی و ایرادهای فلسفی مطرح‌شده از سوی خواجه نصیرالدین طوسی و شارحان معاصر می‌پردازد. این پژوهش به شیوۀ توصیفی–تحلیلی انجام شده و با واکاوی استدلال‌های ابن‌سینا در منابع اصیل، چهار اشکال عمده بر برهانِ غایتمندی را دسته‌بندی و تحلیل می‌کند. سه اشکال بر پایۀ متون ابن‌سینا پاسخ می‌یابد. اساس پاسخ‌های ابن‌سینا، تمایز میان «غایتِ بالذات» و «غایتِ بالعرضِ ضروری» است، به‌گونه‌ای که غایت‌های بالعرض در خدمت تحقق غایتِ بالذات‌اند و موجب توقف افعال طبیعی نمی‌شوند. ابن‌سینا با مثال‌های تجربی از عالم طبیعت نشان می‌دهد که تحقق غایت بدون نیاز به آگاهی یا قصد ذهنی ممکن است. در نهایت، استدلال او در بابِ غایتمندی موجودات طبیعی، به‌منزلۀ الگویی منسجم، عقل‌پذیر و قابل دفاع در فلسفۀ طبیعت تثبیت می‌شود، و ظرفیت آن برای تبیین مسائل معاصر، به‌ویژه در حوزۀ اخلاق زیست‌محیطی نمایان می‌گردد.

کلیدواژه‌ها

• ابن‌سینا
• علت غایی
• غایتمندی امور طبیعی

موضوعات

• فلسفه اسلامی

عنوان مقاله [English]

Analysis and Critique of the Philosophical Foundations of Avicenna's Argument on the Teleology of Natural Phenomena

نویسندگان [English]

• Seyed Reza Moazzen ¹
• Maryam Rastgar ²
• Ali Pirhadi ³

¹ Assistant Professor, Department of Philosophy and Islamic Theology, Jahrom University, Iran

² Assistant Professor, Department of Islamic Studies Education, Farhangian University, P.O. Box 889-14665, Tehran, Iran

³ Corresponding Author, Assistant Professor, Department of Islamic Studies Education, Farhangian University, P.O. Box 889-14665, Tehran, Iran

چکیده [English]

Abstract
This article provides a critical examination of Avicenna's argument concerning the teleology of natural phenomena. Drawing on the concept of the final cause (al-‘illa al-ghā’iyya) and the principles of Peripatetic philosophy, Avicenna asserts that natural beings are directed toward specific ends, and this directedness is continuous. The article raises four major objections to Avicenna's argument, three of which are addressed within Avicenna's own works, while the fourth, an epistemological objection, is resolved by appealing to Wittgenstein's notion of hinge propositions. The objections addressed by Avicenna are as follows: 1) Nature lacks a mind and thus cannot conceive of an end, 2) The realization of an end requires choice, yet natural beings lack the capacity for choice, and 3) Natural processes do not cease upon achieving an end, implying that there is no end. Avicenna responds to these objections by distinguishing between intrinsic ends (ghāya bi’l-dhāt) and extrinsic ends (ghāya bi’l-‘araḍ). He argues that intrinsic ends (such as the perpetuation of a species) are never fully realized, whereas extrinsic ends (such as the birth and death of individuals) are necessary for the realization of intrinsic ends but do not themselves cause the cessation of natural processes. The article also employs Avicenna's practical examples to illustrate natural teleology, demonstrating that ends can be achieved without the need for conscious thought or choice. Ultimately, Avicenna's argument on the teleology of natural beings is presented as a defensible and coherent foundation for the philosophy of nature.

کلیدواژه‌ها [English]

• Ibn Sīnā
• Final Cause
• Teleology of Natural Phenomena