نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسندگان

• رامین گلمکانی ¹
• سید علی دلبری ²
• محمود مقدس شرق ³

¹ استادیار، گروه فلسفه، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایران.

² استاد، گروه علوم قرآنی و حدیث، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایران؛ مدرس درس خارج، حوزۀ علمیۀ خراسان، مشهد، ایران.

³ طلبۀ سطح ۴، رشتۀ فلسفۀ مدرسۀ علمیۀ نواب، مشهد، ایران.

چکیده

در میان روایات، احادیثی با شهرت فراوان و مضامین عمیق کلامی، فلسفی و عرفانی وجود دارد که با اندکی اختلاف در واژگان، در منابع مختلف روایی، کلامی، عرفانی و حتی فقهی نقل شده و همواره محل تأمل و بحث بوده‌اند. از جمله حدیث قدسی معروفی که می‌فرماید: «در هیچ‌یک از افعال خود تردید نکرده‌ام، مگر در قبض روح و وفات مؤمن؛ چراکه او مرگ را ناخوش می‌دارد و من نیز رنج و ناخوشی به او را نمی‌پسندم». این حدیث، هم به‌صورت مستقل و هم در ضمن حدیث مشهور «قرب نوافل» و «قرب فرائض» و نیز در برخی ادعیه نقل شده است. مسئلۀ اصلی این پژوهش، بررسی تطبیقی دیدگاه محدثان، فقیهان، متکلمان، فلاسفه و عرفا در تفسیر معنای «تردد الهی» در این روایت است. این پژوهش با روش توصیفی_-تحلیلی، به اعتبارسنجی سندی و دلالی حدیث پرداخته و آرای مختلف را بررسی کرده است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که با حفظ ظواهر الفاظ حدیث و با بهره‌گیری از مبانی فلسفی و عرفانی، می‌توان تفسیری معقول از این روایت به دست داد که با دیدگاه محدثان و فقها نیز در تعارض نیست.

کلیدواژه‌ها

• تردد الهی
• وفات مؤمن
• قبض روح
• کراهت مرگ
• شر بالعرض
• خیر بالذات
• بدا

موضوعات

• فلسفه اسلامی

عنوان مقاله [English]

On ‘Hesitation’ in the Ḥadīth “I Hesitated About Nothing That I Do…” with Emphasis on Philosophical and Mystical Foundations

نویسندگان [English]

• Ramin Golmakani ¹
• sayyed Ali Delbari ²
• mahmoud moqaddas sharq ³

¹ Assistant Professor, Department of Philosophy, Razavi University of Islamic Sciences, Mashhad, Iran.

² Professor, Department of Quranic and Hadith Sciences, Razavi University of Islamic Sciences, Mashhad, Iran. Teacher of Kharij (Advanced Seminary-Level) Lessons, Khorasan Seminary, Mashhad, Iran.

³ Level 4 Seminary Student (Philosophy), Nawwab Seminary (Hawza), Mashhad, Iran.

چکیده [English]

Among the Islamic traditions, there are narrations of great renown and profound theological, philosophical, and mystical significance that, with minor variations in wording, have been transmitted in various Ḥadīth, theological, mystical, and even jurisprudential sources, and have always been a subject of reflection and debate. One such famous Qudsī Ḥadīth states: “I have never hesitated in any of My actions, except in taking the soul and death of the believing servant, for he dislikes death, and I do not approve of causing him distress and discomfort.” This Ḥadīth has been transmitted both independently and within the well‑known traditions of “the nearness through supererogatory acts” (Qurb al‑Nawāfil) and “the nearness through obligatory acts” (Qurb al‑Farāʾiḍ), as well as in certain supplications. The main objective of this research is a comparative study of the views of traditionists (Muḥaddithīn), jurists (Fuqahā), theologians (Mutakallimīn), philosophers (Falāsafah), and mystics (ʿurafā) regarding the interpretation of the meaning of divine hesitation in this narration. Employing a descriptive‑analytical method, this research evaluates the authenticity of the chain of transmission and the textual indications of the Ḥadīth, and examines the various opinions. The findings indicate that by preserving the apparent wording of the Ḥadīth and drawing upon philosophical and mystical principles, a reasonable interpretation of this narration can be obtained that does not conflict with the views of traditionists and jurists.

کلیدواژه‌ها [English]

• Divine Hesitation (Taraddud al‑ʾIlāhī)
• Death of the Believer
• Taking of the Soul (Qabḍ al‑Rūḥ)
• Aversion to Death
• Evil in an Occurred Sense (Sharr bi al‑ʿaraḍ)
• Good in the Essential Sense (Khayr bi al‑Dhāt)
• Conditional Alteration of Divine Decree (Badāʾ)