نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسندگان

• رضا حصاری ¹
• حمیدرضا خادمی ²

¹ استادیار، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه بیرجند، بیرجند، ایران.

² دانشیار، گروه فلسفه و کلام، پژوهشکدۀ تحقیق و توسعۀ علوم انسانی، سازمان سمت، تهران، ایران.

چکیده

محقق فناری از جملۀ عارفان الهی است که بیشترِ دیدگاه‌های عرفانی خود را در کتاب مصباح الأنس تبیین کرده است. از جملۀ این دیدگاه‌ها، رویکردی است که وی پیرامون حقیقت زمان بیان نموده است. او دو تفسیر نسبت به حقیقت زمان ارائه کرده، سپس دیدگاهی دیگر را پیرامون حقیقت زمان توضیح داده و در مقام انتقاد بر آن بر آمده است. صورت معقول ترتّب میان متقدّم و متأخّر و نفس ترتّب میان متقدّم و متأخّر دو تفسیری است که فناری از حقیقت زمان ارائه کرده است. در این نوشتار سعی شده است که با بهره‌گیری از روش توصیفی-تحلیلی، ابتدا به‌طور دقیق رویکرد فناری توضیح داده شود و سپس رویکرد او مورد نقد و بررسی قرار گیرد. تحلیل دیدگاه فناری در ضمن بیان چهار نکته خواهد بود. عدم توجیه درست نسبت به مقداربودن زمان نسبت به حرکت فلک نهم، تنافی میان مجرّدبودن ترتّب متقدّم و متأخّر با زمان که حقیقتی گذرا و مادی است بر اساس تفسیر نخست فناری از زمان، لزوم محذور دور در تفسیر دوم فناری نسبت به حقیقت زمان و ناصحیح‌ بودن عدم فرض جزئی‌ بودن تعلّق اسماء و صفات الهی نسبت به موجودات مادی، چهار انتقادی است که نسبت به رویکرد فناری می‌توان وارد نمود.

کلیدواژه‌ها

• زمان
• فناری
• مقدار حرکت فلک
• ترتّب
• امر معقول

موضوعات

• فلسفه اسلامی

عنوان مقاله [English]

An Analysis and Examination of Ḥamzah al-Fanārī’s View on the Reality of Time

نویسندگان [English]

• Reza Hesari ¹
• Hamid Reza Khademi ²

¹ Assistant Professor, Department of Philosophy and Theology, Faculty of Literature and Humanities, University of Birjand, Birjand, Iran.

² Associate Professor, Institute for Humanities Research and Development (SAMT), Tehran, Iran.

چکیده [English]

Hamzah al-Fanārī is among those divine mystics who expounded most of his mystical views in his work Miṣbāḥ al-ʾuns. Among these views is his approach concerning the reality of time. He presents two interpretations of the reality of time, then explains another view and proceeds to critique it. The intelligible form of the ordering (Tartīb) between the prior and the posterior, and the very ordering (Nafs al-Tartīb) between the former and the latter, are the two interpretations that al-Fanārī offers to explain the reality of time. This article seeks, through a descriptive-analytical method, first to explore al-Fanārī’s approach precisely and then to critically examine it. The analysis of al-Fanārī’s view will be presented in the form of four critical points; i.e., the lack of a proper justification for time being the measure of the motion of the ninth celestial sphere; the incompatibility between the abstractness of the ordering of the former and the latter and time, which given al-Fanārī’s first interpretation is a transient and material reality; the necessity of a vicious circle (Dawr) in al-Fanārī’s second interpretation of the reality of time; and the incorrectness of assuming that the relation of divine names and attributes to material beings cannot be partial. These four critiques constitute the main objections that can be raised against al-Fanārī’s approach.

کلیدواژه‌ها [English]

• Time
• al-Fanārī
• Measure of the Motion of the Celestial Sphere
• Ordering (Tartīb)
• Intelligible Entity (Amr Maʿqūl)