چکیده

در مقایسه با اوصافی چون «علم» و «ارادۀ» الهی که تاکنون از جوانب مختلف بررسی شده، دربارۀ وصف «قدرت» خدا تحقیقات کمتری به انجام رسیده است. ازاین‌رو، توضیح دیدگاه‌ها و ادلۀ متکلمان در خصوص چگونگی تعریف و اثبات قادریت الهی همچنان در شمار اولویت‌های پژوهشی در حوزۀ کلام اسلامی به شمار می‌آید. در همین راستا، در مقالۀ حاضر با استفاده از روش تحقیق تاریخی - تحلیلی نظرگاه‌ها و براهین گوناگونی که متکلمان امامیه در دورۀ تکوین و تکامل کلام فلسفی طی قرون هفتم تا یازدهم هجری، و به‌طور خاص متکلمان مکتب حلّۀ متأخر، در خصوص قدرت و اختیار الهی مطرح نموده‌اند، تدوین و تشریح و تحلیل می‌شود. این جستار نمودار آن است که در آثار این متکلمان، در مجموع، هفت استدلال به‌منظور اثبات قادریت خداوند به معنای قادرِ مختار بودنِ او ارائه شده است که از میان آن‌ها یک استدلال، نقلی و سایر دلایل، عقلیِ محض‌اند. از این هفت استدلال، یک دلیل، به نفی جبر برون‌ذاتی از خداوند می‌پردازد، ولی شش دلیل دیگر با نفی جبر درون‌ذاتی از خدا، قادرِ مختار بودنِ او را اثبات می‌کنند. همچنین، از میان پنج استدلال عقلیِ ناظر به نفی جبر درون‌ذاتی، یک استدلال، قادرِ مختار بودنِ خدا را بدون استناد به موجودات عالَم و صرفاً به‌عنوان یکی از صفات کمالی او اثبات می‌کند، درحالی‌که در چهار استدلال دیگر با استناد به برخی از صفات مخلوقات یعنی حدوث، نظم و اتقان، تغییر و تحول، و نیز عدم‌پذیری، قادریت الهی نشان داده می‌شود.