نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسندگان

• سعیده سادات شهیدی ¹
• سید علی میرلوحی ²

¹ استادیار، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه امام صادق علیه‌السلام، پردیس خواهران

² دانشجوی دکتری فقه و حقوق، دانشگاه و مدرسه عالی شهید مطهری، تهران، ایران

چکیده

هدف این پژوهش، واکاوی چالش «عاملیت اخلاقی» در هوش مصنوعی با تکیه بر مبانی «فطرت» در عرفان فلسفی آیت‌الله شاه‌آبادی است. در حالی که پارادایم‌های حاکم بر اخلاق هوش مصنوعی بر پایه‌های محاسباتی، فایده‌گرا یا یادگیری تقویتی از بازخورد انسانی متمرکز هستند، این مقاله پرسشی بنیادین را مطرح می‌کند که آیا یک سیستم مصنوعی فاقد «فطرت» الهی، اساساً قابلیت درک و عاملیت اخلاقی حقیقی را دارد یا صرفاً به «شبیه‌سازی» اخلاق می‌پردازد؟. پژوهش حاضر با روشی تحلیلی-توصیفی، ابتدا به تبیین مبانی نظریه فطرت به‌مثابۀ ریشۀ شهود اخلاقی در اندیشه آیت الله شاه‌آبادی می‌پردازد. یافته‌های بخش فلسفی نشان می‌دهد که عاملیت اخلاقی انسان بر پنج ارجاع شهودی شامل فطرت عالمه، عاشقه، کاشفه، حب راحت و آزادی استوار است که «علم حضوری» و «عشق ذاتی به کمال» را به موتور محرکه فعل اخلاقی بدل می‌کند. در مقابل، تحلیل بخش فنی حاکی از آن است که مدل‌های کنونی هوش مصنوعی به دلیل اتکا بر «تابع هدف» ریاضی، همبستگی‌های آماری و فقدان بدن‌مندی، فاقد زیرساخت مفهومی برای درک معنایی و شهود اخلاقی هستند . این مقاله با تحلیل تطبیقی استدلال می‌کند که هوش مصنوعی به دلیل فقدان آگاهی درونی و گرایش فطری، در بهترین حالت یک «عامل اخلاقی شبیه‌سازی‌شده» یا «طوطی تصادفی» است که تنها تصویر رفتار اخلاقی را بازتولید می‌کند. در نهایت، این تمایز بنیادین میان «اخلاق فطری» و «اخلاق الگوریتمی»، ضرورت بازتعریف هوش مصنوعی را به‌عنوان ابزاری خادم، و نه عاملی مستقل در حکمرانی تکنولوژی، ایجاب می‌کند.

کلیدواژه‌ها

• اخلاق هوش مصنوعی
• فطرت
• آیت‌الله شاه‌آبادی
• نگرش حکمی
• عاملیت اخلاقی

موضوعات

• فلسفه اسلامی

عنوان مقاله [English]

Feasibility Study of "Ethics" in Artificial Intelligence: An Analysis Based on the Principles of "Nature" in the Philosophical Mysticism of Ayatollah Shahabadi

نویسندگان [English]

• Saeideh Sadat Shahidi ¹
• Seyed Ali Mirlohi ²

¹ Assistant Professor, Dept. of Philosophy & Islamic Theology, Imam Sadiq (a.s.) University, Sisters Campus

² PhD student in Jurisprudence & Private Law, Shahid Motahari University

چکیده [English]

.This research explores the challenge of "moral agency" in Artificial Intelligence (AI) through the lens of "Nature" in Ayatollah Shahabadi's philosophical mysticism. While dominant AI ethics paradigms focus on computational, utilitarian, or reinforcement learning models, this paper raises the fundamental question: can an artificial system devoid of divine "Fitrat" possess genuine moral understanding and agency, or is it merely simulating morality?. Using a descriptive-analytical method, the study first explicates the foundations of Fitrat as the root of moral intuition in Shahabadi's thought, emphasizing five intuitive references: knowledge, love, discovery, comfort, and freedom . Findings indicate that human moral agency is grounded in "presential knowledge" and an "intrinsic inclination toward perfection". Conversely, the technical analysis reveals that current AI models, relying on mathematical "objective functions" and statistical correlations, lack the conceptual infrastructure for semantic understanding and moral intuition . Through a comparative analysis, the article argues that due to the absence of inner consciousness and innate inclination, AI is, at best, a "simulated moral agent" or a "stochastic parrot" that merely reproduces the appearance of moral behavior. Ultimately, this fundamental distinction between "Innate Ethics" and "Algorithmic Ethics" necessitates redefining AI as a subservient tool rather than an autonomous agent in technological governance.

کلیدواژه‌ها [English]

• Ethics of artificial intelligence
• nature
• Ayatollah Shahabadi
• philosophical mysticism
• moral agency