نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسندگان

• جواد صیادفر ¹
• علیرضا کهنسال ²
• ابوالفضل غفاری ³

¹ دانشجوی دکتری، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، ایران

² دانشیار، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، ایران

³ دانشیار، گروه مبانی تعلیم و تربیت، دانشکدۀ علوم تربیتی و روان‌شناسی، دانشگاه فردوسی مشهد، ایران

چکیده

تبیین چگونگی گذار از داده‌های حسی پراکنده به صورت‌های منسجم ادراکی، یکی از بحران‌های معرفت‌شناختی پارادایم عنصرگرای روان‌شناسی سدۀ نوزدهم بود. این بحران هم در ناکارآمدی مفروضات نظری آن، شامل فرضیه‌های ثبات و موزاییکی و هم در ناتوانی عملی ارنست ماخ در تبیین پدیدۀ فرم آشکار شد. در تاریخ‌نگاری رایج، مقالۀ ۱۸۹۰ کریستین فون اهرنفلس دربارۀ کیفیات گشتالتی غالباً به‌منزلۀ راه‌حل این بحران و گام نخست گذار به کل‌گرایی تلقی می‌شود. این مقاله باتکیه‌بر افق سنت ذهن فعال و خوانش‌های انتقادی معاصر و در چارچوب بازخوانی تحلیلی-دیرینه‌شناسانه، این تلقی استاندارد را به چالش می‌کشد. استدلال اصلی آن است که راه‌حل اهرنفلس نه گسستی کامل از عنصرگرایی، بلکه اوج متناقض‌نمای درونی آن بود. تحلیل مفاهیم محوری او، به‌ویژه هستی‌شناسی دومرحله‌ای و وابستگی یک‌سویه، نشان می‌دهد که وی در منطق افزودنی اجزا به‌علاوۀ کیفیت متوقف می‌ماند و سازمان را به مؤلفه‌ای بیرونی و پسینی بدل می‌کند؛ توقفی که ریشه‌های آن را می‌توان در دوگانگی کیهان‌شناختی اهرنفلس و تلقی او از منشأ فرم نیز پی گرفت. این منطق در تقابل مستقیم با منطق تقدم کل بر جزء در گشتالت مکتب برلین (ورتهایمر و کافکا) قرار دارد. دستاورد پژوهش حاضر، تصحیح جایگاه تاریخی اهرنفلس به‌مثابۀ نقطۀ حدّی پارادایم قدیم و نه آغاز بی‌واسطۀ پارادایم جدید است. مهم‌تر از آن، این تحلیل خود مفهوم گذار را بازتعریف می‌کند؛ بدین معنا که آن را نه حرکتی ساده از جزء به کل، بلکه گذاری معرفت‌شناختی از دوگانگی افزودنی فرم و ماده به یگانگی ساختاری در سازمان‌دهی میدان ادراکی بازشناسی می‌کند.

کلیدواژه‌ها

• کریستین فون اهرنفلس
• کیفیات گشتالتی
• منطق افزودنی
• عنصرگرایی
• گشتالت برلین

عنوان مقاله [English]

An Archaeological Redefinition of the Transition from Ehrenfels’s Additive Dualism to Gestalt’s Structural Unity

نویسندگان [English]

• Javad Sayyadfar ¹
• Alireza Kohansal ²
• Abolfazl Ghaffari ³

¹ PhD Student in Transcendent Theosophy, Faculty of Theology and Islamic Studies, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran

² Associate Professor, Department of Islamic Philosophy and Theology, Faculty of Theology and Islamic Studies, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran

³ Associate Professor, Department of Foundations of Education, Faculty of Education and Psychology, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran

چکیده [English]

Explaining how sensory inputs yield coherent perceptual forms constituted an epistemological crisis of nineteenth-century elementarist psychology. This crisis surfaced in the inefficacy of its assumptions—especially the “constancy hypothesis” and the “mosaic hypothesis”—and in Ernst Mach’s difficulty accounting for form. In standard historiography, Christian von Ehrenfels’s 1890 essay on “Gestalt Qualities” is presented as resolving this crisis and as a first step toward holistic approaches to perception. Drawing on the “Active Mind” tradition and contemporary critical scholarship, and adopting an analytic-archaeological approach, this article challenges this view. It argues that Ehrenfels’s proposal was not a decisive break with elementarism but its paradoxical culmination. A close analysis of his concepts, especially his “two-stage ontology” and “one-sided dependency,” shows that he remains committed to an additive logic of “parts plus a quality,” treating organization as an external, posterior factor. This impasse can be traced to the cosmological dualism in Ehrenfels’s thought and his account of the origin of form. The resulting framework opposes the Berlin School of Gestalt psychology (Wertheimer and Koffka), which defends the priority of the whole over the parts. The study’s contribution is twofold: First, it corrects Ehrenfels’s historical position as a limit case of the old paradigm rather than the immediate starting point of the new one. Second, it reconceives the transition to Gestalt theory as an epistemological shift from an additive dualism of form and matter to a structural unity in the organization of the perceptual field.

کلیدواژه‌ها [English]

• Christian von Ehrenfels
• Gestalt qualities
• additive logic
• elementarism
• Berlin Gestalt