,
نوع مقاله : علمی پژوهشی
چکیده
ابن‌سینا ایدۀ جنس بودن را در مقام تبیین نسبت کلی‌های مشکک با افرادشان در مشائیان مسلمان مطرح می‌کند. این ایده را سهروردی نقد کرد و نشان داده شد که کلی مشکک نمی‌تواند منطقاً جنس قریب برای افراد ذیل خویش تلقی شود و آن‌ها ماهیات نوعیِ تحت آن لحاظ شوند. سهروردی ایدۀ لازم اعم بودن کلی مشکک نسبت به افرادش را مطرح می‌سازد و وجود و نور را نسبت به وجودها و نورها لازم اعم می‌داند. این ایده در اندیشۀ خواجه نصیر به تکامل می‌رسد و در مقام نقد سخنان فخر رازی دربارۀ چگونگی اطلاق وجود به واجب و ممکن، خواجه نصیر لازم اعم بودن وجود نسبت به حقایق وجودی را به‌نحو دستگاهمندی تبیین می‌کند. اما همین ایده مستمسک ابن‌کمونه برای طرح شبهۀ معروفش دربارۀ نفی وحدت واجب تعالی قرار می‌گیرد و ملاصدرا در مقام رد این اشکال، به ایدۀ تشکیک در حقیقت وجود می‌رسد و تشکیک در مفهوم وجود را به تشکیک در حقیقت آن مبدل می‌کند. شناخت این سیر تحولی در اندیشۀ حکیمان مسلمان دربارۀ چگونگی تشکیکی بودن وجود نسبت به مصادیقش نگاه تاریخمند مناسبی به سیر تحول وجود و احکام آن نزد اندیشمندان مسلمان ارائه می‌کند.
- ابراهیمی، دینانی، غلامحسین. (۱۳۶۴ش). شعاع اندیشه و شهود در فلسفۀ سهروردی. تهران: حکمت.
- ابن‌رشد، محمد بن احمد. (۱۳۷۷ش). مابعد الطبیعه. تهران: حکمت.
- ابن‌سینا، حسین. (۱۳۷۹ش). تعلیقات. قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
- ابن‌سینا، حسین. (۱۴۰۵ق). شفا، کتاب المنطق، (تصحیح ابراهیم مدکور). قم: کتابخانۀ مرعشی نجفی.
- ارسطو. (۱۳۶۶ش). متافیزیک، (ترجمۀ شرف‌الدین خراسانی). تهران: انتشارات گفتار.
- جامه‌بزرگی، محمدجعفر. (1404ش). تأملات ملاعبدالله یزدی در مسئلۀ تشکیک. آموزه‌های فلسفۀ اسلامی، 20(36)، 73-100. https://doi.org/10.30513/ipd.2025.7515.1650
- حائری یزدی، مهدی. (۱۳۶۱ش). هرم هستی. تهران: مطالعات فرهنگی.
- خادم‌زاده، وحید، (۱۴۰۳ش). نظریۀ الفاظ مشکک؛ راه‌حل فارابی و ابن‌سینا با چالش ارسطویی. مجلۀ فلسفه و کلام اسلامی، ۵۷(2)، ۴۴۱_۴۲۵. https://doi.org/10.22059/jitp.2024.380875.523532
- خواجه نصیر، محمد بن محمد. (۱۳۷۵ش). شرح الإشارات و التنبیهات، کتاب فی علم ما قبل الطبیعه. قم: نشر البلاغة.
- سبزواری، ملاهادی. (۱۴۱۶ش). شرح منظومه، (ج. 2). تهران: نشر ناب.
- سوزنچی، حسین. (۱۳۸۹ش). وحدت وجود در حکمت متعالیه. تهران: دانشگاه امام صادق علیه‌السلام.
- سوزنچی، حسین. (۱۳۸۴ش). تاریخچۀ نظریۀ تشکیک وجود. رهنمون، شمارۀ ۱۱ و ۱۲، ص. 93_118.
- سهروردی، شهاب‌الدین. (۱۳۵۵ش. الف). التلویحات، (مجموعه مصنفات شیخ اشراق، ج. 1). تهران: انجمن حکمت و فلسفۀ ایران.
- سهروردی، شهاب‌الدین. (۱۳۵۵ش. ب). المطارحات، (مجموعه مصنفات شیخ اشراق، ج. 1). تهران: انجمن حکمت و فلسفۀ ایران.
- سهروردی شهاب‌الدین، (1383ش). حکمة الاشراق، در: شیرازی، قطب‌الدین. شرح حکمة الإشراق، (تصحیح نجفقلی حبیبی). تهران: بنیاد حکمت صدرا.
- عبودیت، عبدالرسول. (۱۳۸۳ش). درآمدی به نظام حکمت صدرایی، (ج. 2). قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
- علوی، سید محمدکاظم. (۱۳۸۳ش). خاستگاه مسئلۀ تشکیک وجود. مجلۀ دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه اصفهان، شمارۀ ۳۹، ص. 117_130.
- علوی، سید محمدکاظم. (۱۳۸۵ش). سیر تاریخی شکل‌گیری اصطلاح مشکک در منطق. مجلۀ دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه اصفهان، شمارۀ ۴۶، ص. 45-۶۰.مطهری، مرتضی. (1375ش). شرح مبسوط منظومه، (ج. 1). تهران: حکمت.
- ملاصدرا، محمد بن ابراهیم. (بی‌تا). تعلیقه علی حکمة الاشراق، (چاپ سنگی). بی‌جا: بی‌نا.
- ملاصدرا، محمد بن ابراهیم. (1381ش). الأسفار العقلیة الأربعة فی الحکمة الإلهیة، (ج. 6). تهران: بنیاد حکمت صدرا.
- ابن‌کمونه، سعد بن منصور. (1387ش). شرح التلویحات اللوحیة، (ج. 3. الالهیات). تهران: میراث مکتوب.
)