نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسنده

• زینب شکیبی

دانشیار، گروه فلسفه اسلامی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران

چکیده

ابن سینا ایده جنس بودن را در مقام تبیین نسبت کلی های مشکّک با افرادشان مطرح می‌کند. این ایده توسط سهروردی نقد شده و نشان داده می‌شود کلی مشکّک نمی‌تواند جنس قریب برای افراد ذیل خویش تلقی شود و آن کلیات ماهیات نوعیه برای مصادیق ذیل خویش، لحاظ شوند. از همین رو سهروردی ایده لازم اعّم بودن کلی مشکّک نسبت به افرادش را مطرح می‌سازد و وجود و نور را نسبت به وجودها و نورها لازم اعّم می‌داند. این ایده در اندیشه خواجه نصیر به تکامل می‌رسد. اما همین ایده مستمسک ابن کمونه برای طرح شبهه معروفش پیرامون نفی وحدت واجب تعالی قرار می‌گیرد و ملاصدرا در مقام ردّ این اشکال به ایده تشکیک در حقیقت وجود می‌رسد و تشکیک در مفهوم وجود را به تشکیک در حقیقت آن مبدل می‌سازد. شناخت این سیر تحولی در اندیشه حکیمان مسلمان پیرامون چگونگی تشکیکی بودن وجود نسبت به مصادیقش و خاستگاه طرح تشکیک در حقیقت وجود و اینکه چه بسا این ضرورتها سبب تبادر نظریه اصالت وجود به ذهن آخوند شده باشد( و نه بالعکس) نگاه نظام مند مناسبی به سیر تحول وجود و احکام آن نزد اندیشمندان مسلمان، ارائه می‌کند. روش تحقیق در این مقاله نظری و کتابخانه ای است.

کلیدواژه‌ها

• وجود
• تشکیک
• کلی
• ابن سینا
• ملاصدرا

موضوعات

• فلسفه اسلامی

عنوان مقاله [English]

The Evolution of the Concept of the Gradational Nature (Tashkīk) of Existence from Ibn Sīnā to Mullā Ṣadrā

نویسنده [English]

• zeinab shakibi

Associate Professor, Payame Noor University,Tehran, Iran

چکیده [English]

Ibn Sīnā introduces the idea of genushood (jinsiyyah) in explaining the relation between gradational universals (kulliyyāt mushakkikah) and their instances within the Peripatetic tradition of Islamic philosophy. This notion is later criticized by Suhrawardī, who demonstrates that a gradational universal (kullī mushakkik) cannot logically function as a proximate genus (jins qarīb) for its inferiors, which must rather be regarded as specific essences (māhiyyāt naw‘iyyah) under it. Suhrawardī then proposes the concept of logical entailment of generality—that the gradational universal is necessarily more general (a‘amm) than its particulars—and applies this to wujūd (existence) and nūr (light), viewing them as necessarily more general than their instances. This idea reaches a more systematic form in the thought of Khwāja Naṣīr al-Dīn Ṭūsī, who, in responding to Fakhr al-Dīn al-Rāzī’s critique concerning the attribution of existence to the Necessary and the contingent, articulates the principle that existence is the most perfect necessary entailment (lāzim atamm) in relation to existential realities. However, this very notion becomes the basis for Ibn Kammūna’s well-known objection against the unity of the Divine. In response, Mullā Ṣadrā develops the doctrine of the gradation of the reality of existence (tashkīk fī ḥaqīqat al-wujūd), transforming the idea of gradation in the concept of existence into gradation in its reality. Tracing this intellectual development reveals a historically grounded understanding of how Muslim philosophers, from the fourth to the twelfth century AH, conceptualized the gradational nature of existence and its ontological implications.

کلیدواژه‌ها [English]

• Existence
• Gradation
• Universal
• Ibn Sīnā
• Mullā Ṣadrā