,
نوع مقاله : علمی پژوهشی
چکیده
انسان‌شناسی در اندیشۀ نیچه نقشی بنیادین دارد و مبنای بسیاری از آرای اخلاقی او را شکل می‌دهد. او با نفی مرجعیت الهی و انکار هر گونه ماهیت ثابت برای انسان، وی را موجودی می‌داند که باید خود، آفرینندۀ معنا و ارزش‌های زندگی‌اش باشد. از این منظر، فطرت یا گرایش‌های ذاتی در انسان معنایی نداشته و او با ارادۀ معطوف به قدرت تعریف می‌شود. این مقاله با رویکردی تحلیلی - انتقادی، ابتدا مؤلفه‌های اصلی انسان‌شناسی نیچه را تبیین می‌کند و سپس آن‌ها را در پرتو نظریۀ فطرت در الهیات اسلامی بررسی می‌نماید. در ادامه، نظریۀ فطرت به‌عنوان یکی از ارکان انسان‌شناسی اسلامی معرفی شده است و نقش آن در تبیین هویت، گرایش‌ها و غایت انسان مورد توجه قرار می‌گیرد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که انسان‌شناسی نیچه به دلیل نادیده گرفتن بُعد فطری و الهی انسان، با چالش‌هایی در تبیین معنای زندگی و کرامت انسانی مواجه است، درحالی‌که نظریۀ فطرت، با پذیرش پویایی انسان و در عین حال، قائل شدن به جهت‌مندی وجود او، تصویری منسجم‌تر و معنادارتر از انسان ارائه می‌دهد.
- قرآن کریم
- اسماعیل‌پور نیازی، حسن. (۱۳۸۹ش). انسان‌شناسی (چلچراغ حکمت، دفتر دوم؛ چ. ۳). تهران: کانون اندیشۀ جوان.
- اوستادی، الهام؛ شریعتی نیاسر، حامد؛ شاکری، سید محمدتقی. (۱۴۰۴ش). تحلیل انتقادی نظریۀ سارتر دربارۀ فطرت و تبیین دیدگاه قرآنی. آموزه‌های فلسفۀ اسلامی. https://doi.org/10.30513/ipd.2026.7583.1659
- ایمانی، محسن، و کرامتی، معصومه. (۱۳۸۶ش). تبیین و نقد نظریهٔ انسان برتر نیچه و دلالت‌های آن در تعلیم و تربیت. روان‌شناسی و علوم تربیتی، (۷۵)، ۱۰۵-۱۲۲.
- جوادی، محسن؛ عظیمی‌دخت، حسین؛ صحرایی، کمال؛ قاین‌ابراهیم‌آبادی، ملیحه. (۱۴۰۴ش). استنباطی از نقش فطرت در معرفت‌شناسی و تحقق فعل اخلاقی با تکیه بر آیۀ فطرت. علوم قرآن و حدیث، ۵۷(۱)، ۴۳-۶۹. https://doi.org/10.22067/jquran.2025.86257.1652
- جوادی آملی، عبدالله. (1390ش). تفسیر موضوعی قرآن کریم؛ فطرت در قرآن (ج. 12). قم: اسراء.
- خسروپناه، عبدالحسین؛ اسماعیل‌پور نیازی، حسن. (۱۳۹۲ش). انسان‌شناسی اسلامی. قم: نشر معارف.
- طباطبایی، سید محمدحسین. (1378ش). تفسیر المیزان، (ترجمۀ محمدباقر موسوی؛ چ. 11، 20جلدی). قم: دفتر انتشارات اسلامی.
- طباطبایی، سید محمدحسین. (1388ش). انسان از آغاز تا انجام، (چ. 2). قم: بوستان کتاب.
- فقیهی، قادر؛ نوروزی، حسین؛ جوانپور هروی، عزیز. (۱۴۰۳ش). بررسی تطبیقی اندیشۀ سیاسی نیچه و مطهری با تأکید بر مبانی انسان‌شناسی آن‌ها. معرفت و بصیرت اسلامی، ۴، ۶۰-۴۴.
- مصباح یزدی، محمدتقی. (1400ش). معارف قرآن (خداشناسی، کیهان‌شناسی، انسان‌شناسی). قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره).
- مطهری، مرتضی. (1401 الف). فطرت، (چ. 36). تهران: صدرا.
- مطهری، مرتضی. (1401 ب). فطرت در قرآن، (چ. 3). تهران: صدرا.
- نیچه، فریدریش. (۱۳۹۹ش). حکمت شادان، (ترجمۀ محبوبه حاجیان‌نژاد. چ. ۱). تهران: نیک‌فرجام.
- نیچه، فریدریش. (۱۴۰۰ش). دربارۀ حقیقت و ناحقیقت؛ نوشته‌های منتخب، (ترجمۀ نیلوفر آقاابراهیمی. چ. ۳). تهران: تمدن علمی.
- نیچه، فریدریش. (۱۴۰۱ش). انسانی، بسیار انسانی، (ترجمۀ عباس کاشف. چ. ۳). تهران: فرزان روز.
- نیچه، فریدریش. (1402ش). غروب بتان، (ترجمۀ مسعود. انصاری. چ. 12). تهران: جامی.
- نیچه، فریدریش. (۱۴۰۳ش). فراسوی نیک و بد، (ترجمۀ سعید فیروزآبادی. چ. ۱۰). تهران: جامی.
- نیچه، فریدریش. (۱۴۰۴ الف). چنین گفت زرتشت، (ترجمۀ داریوش آشوری. چ. ۵۵). تهران: آگاه.
- نیچه، فریدریش. (۱۴۰۴ ب). تبارشناسی اخلاق، (ترجمۀ داریوش آشوری. چ. ۲۳). تهران: آگاه.
- Agatonović, M. (2025). Nietzsche’s ethics and critique of morality (SpringerBriefs in Philosophy). Springer.
- Craig, E. (Ed.). (2000). Concise Routledge encyclopedia of philosophy. London: Routledge.
- Carollo, B. (2022). Nietzsche and transhumanism: A reassessment. The Agonist, 16(2), 67-81. https://doi.org/10.33182/agon.v16i2.2800.
- Huddleston, A. (2024). Nietzsche on values. Philosophy Compass, 19, e70006. https://doi.org/10.1111/phc3.70006.
- Leffler, O. (2016). The foundations of agency—and ethics? Philosophia, 44, 547-563. https://doi.org/10.1007/s11406-016-9702-2.
- Lewin, M. (2024). Nietzsche was no perspectivist. Philosophies, 9(1), 9. https://doi.org/10.3390/philosophies9010009
- Nietzsche, F. (2001). The gay science (J. Nauckhoff & A. Del Caro, Trans.; A. Del Caro, Ed.). Cambridge University Press.
- Nietzsche, F. (2005). Thus spoke Zarathustra (G. Parkes, Trans.). Oxford: Oxford University Press. (Original work published 1883-1885)
- Nietzsche, F. (2007). Ecce homo: How one becomes what one is (D. Large, Trans.). Oxford University Press.
- Nietzsche, F. (2013). Beyond good and evil (H. Zimmern, Trans.). Project Gutenberg. https://www.gutenberg.org/ebooks/4363.
- Nietzsche, F. (2017). Nietzsche: On the Genealogy of Morality and Other Writings. (C. Diethe, Trans., K. Ansell-Pearson, Ed.) (3rd ed.). Cambridge: Cambridge University Press.
- Nietzsche, F. (2019). The will to power (W. Kaufmann & R. J. Hollingdale, Trans.; R. J. Hollingdale, Ed.). Penguin Classics.
- Prescott-Couch, A. (2024). Nietzsche and the significance of genealogy. Mind, 133(531), 623-650. https://doi.org/10.1093/mind/fzae008.
- Rowthorn, D. (2017). Nietzsche’s cultural elitism. Canadian Journal of Philosophy, 47(1), 97-115. https://doi.org/10.1080/00455091.2016.1233381.
- Stanford Encyclopedia of Philosophy. (2024). Nietzsche’s moral and political philosophy. In E. N. Zalta (Ed.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Fall 2024 Edition). https://plato.stanford.edu/entries/nietzsche-moral-political/.
- Taylor, C. (1989). Sources of the self: The making of the modern identity. Harvard University Press.
)